SP Paper 473

Raon-ùghdarrais:

Beachdachadh air agus cunntas a thoirt seachad air gnothaichean a' buntainn ri foghlam sgoile agus ro-sgoile a tha a' tighinn fo ùghdarras Ministear an Fhoghlaim, na Roinn Eòrpa agus Chùisean Taoibh A-muigh; agus air gnothaichean a' buntainn ris na h-ealain, cultar agus spòrs a tha a' tighinn fo ùghdarras Ministear na h-Àrainneachd, an Spòrs agus a' Chultair.

Ballrachd:

Clàrcan na Comataidh:

Màrtainn Verity

Judith Evans⁴

Iain Cowan

Tha a' Chomataidh a' toirt cunntas don Phàrlamaid mar a leanas -

Ro-ràdh

1. Anns an Fhaoilleach 2001 dh'aontaich Comataidh an Fhoghlaim, a' Chultair agus an Spòrs Mìcheal Russell ainmeachadh mar Neach-aithris gus rannsachadh a dhèanamh air an adhartas a tha Comataidh Craolaidh Gàidhlig air a dhèanamh thuige seo.

2. A' leantainn air a' chiad aithisg aig Mìcheal Russell⁵, dh'aontaich Comataidh an Fhoghlaim, a' Chultair agus an Spòrs fianais sgrìobhte a ghabhail agus èisteachd a thoirt do luchd-fianais ann an seisean Comataidh agus aithisg a thoirt seachad air an rannsachadh aca anns a' chairteal mu dheireadh de 2001.

3. 'S e raon-ùghdarrais an rannsachaidh `sgrùdadh a dhèanamh air adhartas Comataidh Craolaidh Gàidhlig gu ruige seo, a' gabhail a-steach:

• a' bhuaidh eaconamach, shòisealta agus chultarach aig an obair agus caitheamh airgid aice;
  
  
• a' bhuaidh air an luchd-amhairc agus a' choimhearsnachd;
  
  
• a' bhuaidh air leasachadh na Gàidhlig, na h-ealain Ghàidhlig agus air foghlam; agus
  
  
• am frèam reachdais, maoineachaidh agus obrachaidh anns a bheil a' Mhaoin ag obair, gu h-àraid as dèidh aithisg Comataidh Mhilne.'

4. Chaidh an raon-ùghdarrais aontachadh leis a' Chomataidh as dèidh còmhraidhean le Stiùiriche na CCG agus as dèidh dhan Stiùiriche conaltradh a dhèanamh leis a' Bhòrd aige. Chaidh an raon-ùghdarrais a dhealbhadh airson rannsachadh farsaing a thoirt gu buil aig an robh buntainneas ri leasachadh craolaidh na Gàidhlig, agus airson a' Mhaoin

a chuideachadh le bhith dèanamh cinnteach gu robh an obair aice fosgailte ri sgrùdadh a' phobaill.

5. Tha còig earrannan anns an aithisg seo, mar a leanas -

• A' coimhead ris an t-suidheachadh ionmhais agus cuid dheth na cùisean obrachaidh a th' aig an CCG an dràst.
  
  
• A' beachdachadh air an adhartas a chaidh a dhèanamh gus coinneachadh ri amasan is cuimsean an CCG.
  
  
• A' sgrùdadh chùisean sònraichte a chaidh an togail leis an rannsachadh.
  
  
• A' moladh slighe air adhart a' gabhail a-steach Aithisg Mhilne agus an fhianais a chaidh a thoirt dhan Chomataidh.
  
  
• Geàrr-chunntas air co-dhùnaidhean agus molaidhean na h-aithisg.

CAIBIDEAL 1: MAOIN CRAOLADH NA GÀIDHLIG - BUN-FHIOSRACHADH AGUS CÙISEAN OBRACHAIDH AN DRÀST.

Stèidheachadh

6. Thug am Pàipear Geal air Craoladh 1978 iomradh air cho cudromach 's a bha craoladh na Gàidhlig ann am paragraf 58: "Tha àite cudromach aig craoladh anns an obair gus Gàidhlig agus Cuimris, agus na cultairean sònraichte aca, a chumail beò...".

7. Ann an Achd a' Chraolaidh 1981 Earrann 4 (1) (d) chaidh a chur mar dhleastanas air an Ùghdarras Craolaidh Neo-eisimeileach (IBA) dèanamh cinnteach, cho fada 's a ghabhadh, nuair a bha "cànan eile a thuilleadh air Beurla ga bruidhinn gu cumanta" gun rachadh "ùine fhreagarrach sa chànan sin" a chraoladh. As dèidh comhairle fhaighinn bho Chomataidh Comhairleachaidh Albannach an IBA, thòisich Telebhisean na h-Alba agus Telebhisean Grampian a' craoladh 30 mionaidean san t-seachdain de Ghàidhlig, a' gabhail a-steach iomlaid phrògraman eadar an dà chompanaidh.

8. Chaidh Maoin Telebhisean na Gàidhlig agus Comataidh Telebhisean Gàidhlig a stèidheachadh le Achd a' Chraolaidh 1990 Earrannan 183 agus 184, agus Pàipear-taice 19.

9. Bha aig an Riaghaltas ri airgead a phàigheadh don Choimisean Telebhisean Neo-eisimeileach (ITC) airson a chur ris a' mhaoin air am biodh Maoin Telebhisean na Gàidhlig mar ainm ('a' Mhaoin') - Earrann 183(2).

10. 'S e a' bhuidheann air an robh Comataidh Telebhisean Gàidhlig mar ainm a bhiodh a' riaghladh na Maoin, buidheann chorporra, leis an t-seula aice fhèin - Earrann 183(3) agus Pàipear-taice 19, Para 1 agus 9.

Achd a' Chraolaidh 1996

11. Fo Achd a' Chraolaidh 1996, Earrann 95 agus Pàipear-taice 10, Earrann 26, fhuair Maoin Telebhisean na Gàidhlig ainm ùr mar Mhaoin Craolaidh na Gàidhlig agus fhuair a' Chomataidh Telebhisean Gàidhlig ainm ùr, a' Chomataidh Craolaidh Gàidhlig (CCG). Chuireadh na h-atharrachaidhean seo an gnìomh bho 1 Giblean 1997.

Maoineachadh

12. Tha aig an Riaghaltas ri suim a phàigheadh don ITC a thèid don Mhaoin airson gach bliadhna ionmhasail bho 1mh Giblean 1992 - Earrann 183(1). 'S e an t-suim "uiread 's a shaoileas Rùnaire na Stàite, le aonta Roinn an Ionmhais, a tha freagarrach".

13. Bho 1992-3 gu 2000-01 choidh £88.648 millain not a chosg uile gu lèir.

14. Bu chòir a mhothachadh nach deach an t-suim a tha air tha air chothrom don Mhaoin an àirde a rèir atmhorachd phrìsean agus gu dearbh, gun deach a gearradh barrachd air aon turas. Nam biodh a' Mhaoin ceangailte ri atmhorachd phrìsean, bhiodh luach £11,755,553 gach bliadhna ann a-nis agus tha an CCG glè cheart dèanamh soilleir san fhianais aca gu bheil dìth cheangal ri atmhorachd a' ciallachadh nach eil an CCG air na h-uiread 's bu mhiann leotha a choileanadh. Tha fàilte ga chur air an naidheachd bho Mhinistear na Gàidhlig san Dàmhair 2001 gun rachadh £450,000 a bharrachd a chur ris a' Mhaoin oir seo a' chiad fhìor àrdachadh a tha air tachairt ann an grunn bhliadhnaichean.

Caitheamh na Maoin

15. Tha na feuman a dh' fhaodas a' Chomataidh a dhèanamh den Mhaoin air am mìneachadh ann an Earrann 183(4) de Achd 1990 mar a chaidh an atharrachadh le Earrann 95 de Achd 1996, mar a leanas:

• maoineachadh Dèanamh Phrògraman Telebhisean ann an Gàidhlig
  
  
• meudachadh roghainn agus leasachadh ìrean feabhais nam Prògraman Claistneachd Gàidhlig a tha gan craoladh airson luchd-èisteachd an Alba.
  
  
• maoineachadh Trèanadh dhaoine a tha ag obair an lùib phrògraman den leithid
  
  
• adhbharan eile a' buntainn ri dèanamh phrògraman den leithid
  
  
• maoineachadh Rannsachadh air na seòrsachan phrògraman telebhisean agus prògraman claistneachd Gàidhlig a tha muinntir na Gàidhlig ag iarraidh.

16. Faodaidh a' Chomataidh cumhaichean sam bith a thogras iad a chur air tabhartasan bhon Mhaoin - Earrann 183(5).

17. Anns an obair aca a' dìol thabhartasan bhon Mhaoin, feumaidh a' Chomataidh dèanamh cinnteach gun tèid raon farsaing de shàr phrògraman a chraoladh do mhuinntir na h-Alba. Ach, chan eil an Achd a' toirt cead dhan Chomataidh prògraman a choimiseanadh - Earrann 183(6). Agus chan e craoladair a th' anns a' Chomataidh a bharrachd.

Cumhachdan Reachdail

18. A thuilleadh air obair riaghlaidh na Maoin, mar a chaidh a mhìneachadh ann an Achd 1990 Earrann 183, tha a' chumhachd aig a' Chomataidh, mar bhuidheann reachdail, gnìomhan agus gnothaichean-malairt a choileanadh a bhuineas ri neo a chuidicheas an obair seo, a rèir Achd 1990 - Pàipear-taice 19. Para 1(3).

Cuimsean na Maoin

19. Shaoil a' Chomataidh gum biodh e furasta bun-chuimsean obair na Maoin aithneachadh agus gun toireadh seo seachad tuigse na b' fheàrr air ciamar a chaidh an t-airgead aice a chaitheamh agus air a' bhuaidh a bha aig an seo. Ach, tha e coltach gur e dleastanas toinnte a tha a' Chomataidh a' feuchainn ri leantainn, agus fear a tha ga mhìneachadh ann an iomadh dòigh eadar-dhealaichte, gu h-àraid a thaobh dè bu chòir a bhith a' faighinn prìomhachas bhon Mhaoin. Tha a' Chomataidh ag aontachadh le beachd Raibeart Dunbar, a thug seachad fianais sgrìobhte: 'shaoileadh duine gum biodh an fheallsanachd airson seirbheis craolaidh Ghàidhlig gu math sìmplidh, ach tha mise den bheachd nach eil, agus nach deach beachdachadh ceart a dhèanamh air a' ghnothach bhunasach, thoinnte seo.'

20. 'S e aon de na prìomh adhbharan airson cùisean a bhith toinnte gu bheil an reachdas a stèidhich an CCG a' dèanamh sgaradh eadar coimiseanadh phrògraman agus maoineachadh. Cha bhi an CCG a' coimiseanadh phrògraman - sin obair nan companaidhean telebhisean agus tha e ceart gun cùm iad smachd air nàdar agus susbaint nam prògraman aca fhèin. Bidh an CCG a' maoineachadh nam prògraman a tha craoladairean deònach a choimiseanadh.

21. Tha mòran dhuilgheadasan an lùib an dòigh sa bheil rèiteachadh cho toinnte ag obair. Tha tùs-chothrom aig na companaidhean ann a bhith gan coimiseanadh fhèin neo na fo-chompanaidhean riochdachaidh aca, agus an uairsin a' sireadh taic-airgead bhon CCG. Ach air an laimh eile, tha dà bhacadh fa chomhair nan companaidhean riochdachaidh neo-eisimeil, agus glè thric tha e air a bhith duilich ceumannan na slighe maoineachaidh a cho-òrdanachadh do chompanaidhean neo-eisimeileach gus nach fulaing iad cus dàil agus cosgais.

22. Tha na duilgheadasan obrach seo - a tha nam fìor bhacadh air cinn-uidhe na h-Achd a ruighinn - gan cur am meud leis a' mhì-chinnt a th' ann mu dheidhinn prìomh adhbhar na Maoin.

23. Tha cuid de phrìomh bhuidhnean agus daoine fa-leth den bheachd gur e prìomh adhbhar na Maoin gun cuidich i leasachadh agus brosnachadh na Gàidhlig, ach nach eil ann an craoladh ach seòl airson seo a thoirt gu buil. Thuirt Comann an Luchd Ionnsachaidh Clì gu bheil e 'riatanach gum bi poileasaidhean CCG air an stèidheachadh agus air an treòrachadh a reir prionnsabalan planaidh cànain, mura a bheil an t-airgead a thèid a chosg air programan gu bhith air a thilgeil air fasanan is proiseactan gun tairbhe leantainneach dhan chànan fhèin.' - puing air an do leudaich an neach-iomairt Wilson MacLeòid nuair a thuirt e ann am fianais sgrìobhte `Tha mi a' creidsinn gur e a' chiad, gu dearbh an aon cheist a bu chòir foighneachd mu dheidhinn prògram sam bith `ciamar a chuidicheas seo le ath-bheòthachadh na Gàidhlig agus ciamar a bhrosnaicheas e cleachdadh na cànain?'

24. Tha daoine eile, ge-tà, a' faicinn na Maoin dìreach mar stòras airgid airson craolaidh, agus nach eil e gu suim mhòr sam bith gu bheil na prògraman anns a' Ghàidhlig. Tha Pròiseact Nan Ealan air an dòigh-smaoineachaidh seo a chàineadh anns an fhianais sgrìobhte aca, a' toirt slaic air a' chuid sin de luchd nam meadhanan a bhios 'a' cur beum air `TBh a-mhàin' neo `TBh ann am builgean' agus a tha den bheachd gum bu chòir airgead na CCG uile a dhol dìreach gu riochdachadh TBh.' Cuideachd, nuair a tha daoine agus companaidhean tbh aig nach eil Gàidhlig ag obair air prògraman a tha gam maoineachadh leis an CCG, tha seo uaireannan ga fhaicinn mar bhrosnachadh airson craoladh a chur air thoiseach air cànan.

25. Tha an fhianais anns a' phrìomh chùis seo a' nochdadh aon de dhuilgheadasan an rannsachaidh againn: glè thric tha beachd an luchd-fianais ga dhèanamh a rèir dè cho duilich neo furasta 's a bha e dhaibh airgead fhaighinn bhon Mhaoin agus a rèir ciamar a tha iad a' smaoineachadh a bu chòir a' Ghàidhlig a bhrosnachadh agus a chumail beò.

26. Dh'iarr a' Chomataidh air an CCG beachd dheimhinnte a thoirt dhaibh air a' chùis seo agus chuir e iongnadh orra nuair nach tug an CCG seo seachad. Tha an CCG gu mòr an sàs ann an craoladh a bhrosnachadh agus ann an Gàidhlig a bhrosnachadh ach tha e coltach nach b' urrainn dhaibh innse ciamar dìreach a bha iad a' cothromachadh an dà dhleastanais seo agus dè a' bhuaidh a bh' aig an seo air co-dhùnaidhean a thaobh tabhartasan. Bha e soilleir gun robh an dìth lèirsinn seo a' toirt air cuid den luchd-fianais smaoineachadh nach robh follaiseachd neo cunntachalachd gu leòr ann an dòigh-obrach na CCG.

27. 'S e an treas dleastanas a tha ga mholadh airson na Maoin gum biodh buaidh eaconamach aig an airgead a tha ga chaitheamh air craoladh air na sgìrean Gàidhlig agus gun robh còir aig an seo a bhith air sgilean a leasachadh, freumhachas de chompanaidhean beaga a chruthachadh, agus tuarastalan agus tasgadh a chur an àirde. Chuir e iongnadh air a' Chomataidh nach b' urrainn do phrìomh ùghdarras ionadail nan sgìrean Gàidhlig, Comhairle Nan Eilean Siar, measadh soilleir a thoirt seachad air buaidh na Maoin bhon àm a chaidh a stèidheachadh agus nach b' urrainn dhaibh ach beachdachadh air a' bhuaidh a bh' aig craoladh air eaconamaidh na sgìre. Thug Iomairt nan Eilean Siar measadh na b' fheàrr seachad ach tha tuilleadh fhathast ri dhèanamh.

28. Tha a' Chomataidh a' co-dhùnadh gu bheil tuilleadh obrach fhathast ri dhèanamh air a' chothromachadh eadar cànan, craoladh agus deatamas eaconamach. Anns a' chiad àite bu chòir dhan ITC, ag obair còmhla ri Riaghaltas na h-Alba, ath-aithris shoilleir a dhèanamh air prìomhachasan agus adhbharan maoin phoblach airson craoladh Gàidhlig. Bu chòir seo a bhith air aontachadh le companaidhean agus buidhnean dèiligidh agus bu chòir seo a chleachdadh mar bhunait ann a bhith ruighinn cho-dhùnaidhean san àm ri teachd mu leasachadh an structair a th' ann an dràst.

Ro-innleachd

29. Bu chòir ath-aithris air prìomhachasan agus adhabharan sùil a thoirt cuideachd air mar a thathar gan cur an cèill: ga chur an dòigh eile tha feum air ro-innleachd chiallach, air a deagh mhìneachadh airson craoladh na Gàidhlig, puing a chaidh a dhèanamh ann am mòran den fhianais. Chan eil seo air tachairt thuige seo gu ìre air sàilleibh structair an CCG agus an dìth maoineachaidh a fhuair iad thairis air na bliadhnaichean. Ach, ma thig seanail digiteach Gàidhlig bidh e nas cudromaiche buileach gun cruthaich an CCG pròiseas a dhealbhas, a ni conaltradh agus a chuireas an sàs leithid a ro-innleachd.

30. Anns an fhianais bheòil aca thuirt am BBC: `Ma mholas a' chomataidh seo gum bi ro-innleachd cheart ann a thaobh craobh-sgaoileadh na Gàidhlig anns na bliadhnaichean a tha ri teachd, tha mi a' smaoineachadh gun leasaich sin tòrr de na puingean a thog sinn. ``S e ro-innleachd a tha a' gabhail a-steach gach buidheann a tha an-sàs ann an craobh-sgaoileadh agus a tha cunbhalach gu ìre a' coimhead air seirbheis a tha gu bhith tur freagarrach ann an ceann trì, ceithir neo còig bliadhnaichean as an seo. Tha e cudromach gun smaoinich sinn air sin. Tha an gnìomhachas seo ag atharrachadh bho latha gu latha 's mathaid nas luaithe na cus de ghnìomhachasan eile.'⁶

31. Tha cuid de na rudan a dh'fhaodadh a bhith anns an ro-innleachd seo a' nochdadh ann am mòran den fhianais don rannsachadh seo agus ann an cuid de cho-dhùnaidhean na Comataidh. Tha feum air aithris a thaobh prìomhachasan, dòigh-smaoineachaidh ùr air cunntachalachd, fuasgladh air na duilgheadasan pearsanta agus beum a chur air soirbheachadh dearbhte air a stiùireadh le àireamhan luchd-amhairc Feumaidh cuideachd miann a bhith ann gus an raon riochdachaidh a thogail, gu h-àraid ma thig barrachd iarrtais an lùib meudachadh seirbheis air seanail digiteach, a thuilleadh air aithneachadh gu bheil dùbhlain ùra teicnigeach a' tighinn oirnn mar choimhearsnachd. Chan eil sinn cinnteach gur e an CCG an dòigh is fheàrr air leithid a ro-innleachd a thoirt air adhart sa mheadhan-ùine neo anns an ùine-fhada, ach san eadraiginn tha sinn a' moladh dhan CCG beachdan na Comataidh air cùisean ro-innleachd a ghabhas leasachadh san eadar-ama.

32. Tha a' Chomataidh a' co-dhùnadh mura bi ro-innleachd ùr ann, air a bheil a h-uile duine eòlach agus ris a bheil iad uile ag aontachadh, le pàirt aig na prìomh bhuidhnean ann, cha bhi e comasach sàr chraoladh buntainneach Gàidhlig a lìbhrigeadh airson na 21mh linn agus gu bheil feum air structair ùr airson leithid a ro-innleachd a chur an cèill aon uair's gu bheil e aontaichte.

Airgead a tha an CCG a' roinn

33. Cha mhòr nach robh a h-uile pìos fianais a fhuair sinn a' toirt iomradh air cho gann 's a tha maoineachadh craolaidh na Gàidhlig. Aig toiseach chùisean ann an 199x bha £8.5M air chothrom gach bliadhna, ag èirigh ann an 1992/93 gu £9.5M. An-dràsta tha a' Mhaoin aig £8.5M gach bliadhna, a' ciallachadh gearradh mòr airgid agus fìor lùghdachadh a rèir atmhorachd phrìsean, ged a tha a' Chomataidh a' moladh Riaghaltas na h-Alba airson an àrdachadh £450,000 don CCG a dh'fhoillsich iad aig Mòd Steòrnabhaigh san Dàmhair 2001, nuair a bha an aithisg seo ga crìochnachadh.

34. Tha an tabhartas ùr seo, ge-tà, a' toirt taic don phuing a rinn an CCG fhèin san fhianais aca: 'nach eil ullachaidhean reachdais airson maoineachadh na CCG air an sònrachadh, agus gu bheil iad fo ùghdarras mhinistearan agus gam beachdachadh as ùr bho bhliadhna gu bliadhna [...]. Tha seo eadar-dhealaichte ris na h-ullachaidhean reachdais airson seirbheis craolaidh na Cuimris a tha a' sònrachadh maoineachadh Riaghaltais ceangailte ri atmhorachd phrìsean agus cò mheud uair a thìde de phrògraman a dh'fheumas am BBC a thoirt don t-seirbheis [...]' Chaidh a' phuing seo ath-aithris ann am fianais Iomairt nan Eilean Siar a thuirt: `Nan robh ceangal aig a' Mhaoin ri atmhorachd phrìsean bhon àm a thòisich i bhiodh a-nis luach £11.76 millean. Tha an dìth cheangail ri atmhorachd a' ciallachadh gun do chaill a' Mhaoin mu £15 millean (neo 377 uairean a thìde de phrògraman) anns an àm.'

35. Dh'fhàs na duilgheadasan seo na bu mhiosa nuair a thug Achd Craolaidh 1996 barrachd dleastanais don CCG, ag iarraidh orra prògraman rèidio a mhaoineachadh cho math ri telebhisean.

36. A dh' aindeoin càinidhean bhon Chomataidh mu dheidhinn obrachadh na Maoin agus cuid de na poileasaidhean a tha gan leantainn agus gan leasachadh an-dràsta, chan eil teagamh sam bith aig a' Chomataidh nach eil a' Mhaoin na cuideachadh luachmhor air a bheil cruaidh fheum, don Ghàidhlig, do chraoladh agus an eaconamaidh aig sgìrean cugallach, agus nach eil e idir cuideachail ann a bhith a' cruthachadh bun-structair a bhios comasach air amasan na CCG a choileanadh gu bheil a' Mhaoin a' sìor-chrìonadh agus gu bheil mì-chinnt a' nochdadh ma deidhinn a h-uile bliadhna.

37. Tha a' Chomataidh a' co-dhùnadh gum biodh maoin ceangailte ri atmhorachd phrìsean air obair na CCG a dhèanamh nas fheàrr gu ruige seo. Bu chòir bunait chinnteach a bhith ann airson leasachadh a dhèanamh air craoladh Gàidhlig bhon sporran phoblach san àm ri teachd.

Càirdeis dhuilich

38. Ged a tha mòran de na buidhnean agus companaidhean aig a bheil gnothach ris an CCG air fianais a thoirt seachad gu bheil iad math dèiligeadh riutha, fhuair sinn fianais cuideachd nach robh cùisean cho rèidh eadar na craoladairean agus cuid de na companaidhean riochdachaidh agus an CCG agus gu robh duilgheadasan ann fhathast. Thuirt am BBC anns an fhianais aca `Tha sinn ag obair còmhla, ach 's dòcha nach eil sinn ag obair cho dlùth 's bu mhiann leinn<sup>7</sup>' agus chaidh SMG nas fhaide anns an fhianais sgrìobhte aca, a' bruidhinn air `dìth earbsa', a bha: `a' dol am meud an àite a' lùghdachadh mar a chaidh na bliadhnaichean seachad agus a rinn cron agus call'.

39. Dh'innis Caidreachas nan Riochdairean Fiolm agus Telebhisean, Alba, (PACT) - prìomh aonadh-ciùird obair riochdachaidh - dhan a' Chomataidh: `Nuair a choinnich sinn ris an CCG bho chionn ghoirid, fhuair sinn gu robh iad gu tur nar n-aghaidh, chun na h-ìre 's gun robh e duilich còmhradh neo deasbad a bhith ann air na beachdan againn. B' e an dòigh-smaoineachaidh aca `'S ann mar seo a tha cùisean - agus na cluinneamaid an còrr ma dheidhinn. Bha e duilich an deasbad a thoirt nas fhaide air adhart.'⁸

40. Chunnaic sinn roimhe gu bheil an sgaradh anns an reachdas eadar coimiseanadh agus maoineachadh a' dèanamh chùisean duilich do chompanaidhean neo-eisimeileach. Tha dìth margaidh - oir chan eil ceann-uidhe eile aig prògraman ach an dà chraoladair Albannach - agus eas-aonta a' dèanamh chùisean duilich don a h-uile duine a tha a' sireadh maoineachas.

41. Tha na companaidhean neo-eisimeileach gu h-àraid den bheachd gu bheil na cùisean seo a' fàgail na CCG lag nuair a dhèiligeas iad leis na craoladairean, mar a thuirt Studio Alba anns an fhianais sgrìobhte aca: 'S e a' chiad rud, agus an rud as cudromaiche, cho mòr 's a tha an CCG an eisimeil ri na craoladairean stèidhichte, oir 's ann leothasan a mhàin a thèid prògraman Gàidhlig a chraoladh. Tha seo a' ciallachadh gu bheil a' chomataidh ann an suidheachadh anabarrach meata nuair a tha iad ann an còmhraidhean rèiteachaidh.' Tha Media Nan Eilean, aon de na prìomh chompanaidhean riochdachaidh neo-eisimeileach agus cha mhòr an aon tè aig an robh pàirt chudromach bhon a thòisich an CTG, a' dol nas fhaide agus ag ràdh ann am fianais sgrìobhte gu bheil seo a' buntainn ri lochd ann an craoladh Gàidhlig san fharsaingeachd: `Tha an eisimeileachd seo air craoladairean a' ciallachadh nach urrainn do lèirsinn ùr a bhith aig a' choimhearsnachd Ghàidhlig tro chom-pàirteachadh leis an raon neo-eisimeileach.'

42. Tha gearain aig SMG gu bheil riochdairean neo-eisimeileach a' faighinn pàigheadh nas àirde na craoladairean (`Thug an CCG pàigheadh riochdachaidh 12% do phrògraman neo-eisimeileach ach chan fhaigheadh craoladairean barrachd air 8%. [...] Bha Telebhisean na h-Alba agus Grampian a' caitheamh barrachd airson barrachd phrògraman Gàidhlig a dhèanamh.' SMG, fianais sgrìobhte) ach chan eil iad ag idir aideachadh gu bheil an uiread phrògraman a tha na craoladairean a' dèanamh a' ciallachadh nach eil iad a' call na h-uidhir sin leis an rèite seo.

43. Chan eil teagamh nach eil càirdeas phearsanta agus aig ìre buidhne eadar Stiùiriche an CCG agus cuid de phrìomh dhaoine anns na companaidhean craolaidh agus riochdachaidh gu math truagh agus nach eil a' chùis a' fàs càil nas fheàrr. Chan eil na h-adhbharan airson seo soilleir dhuinn ged a chuir an cùnntas a thug PACT dhuinn air giùlan an Stiùiriche ri na h-oifigearan aca agus na cùisean iomagain reusanta aca dragh air a' Chomataidh agus tha sinn a' cur sìos air beachd an Stiùiriche a thaobh Taigh Shìophoirt (Faic Para 92-95). Tha sinn a' mothachadh gu bheil dragh ann gu bheil an Stiùiriche agus cuid de na h-àrd oifigeirean air a bhith nan dreuchd bhon a thòisich an CTG agus nach eil eòlas aca air a bhith ag obair anns na meadhanan iad fhèin. Tha dùil gun teid cathraiche ùr ainmeachadh airson na CCG a dh'aitghearr agus bu chòir cothrom a bhith ann dèiligeadh ris na duilgheadasan riaghlaidh agus rianachd seo agus cuideachd a bhith ag amas air ro-innleachd ùr, shoilleir a dheasachadh airson craoladh na Gàidhlig. Gu dearbh tha na duilgheadasan sin a' cur bacadh air a' phrìomh obair a bhith a' faighinn uiread 's a ghabhas bhon airgead agus bho na daoine tàlantach a bhios a' dèanamh phrògraman Gàidhlig.

44. Tha sinne a' co-dhùnadh, ged a tha deagh rùn eadar an CCG agus cuid de na com-pàirtichean aca, gu bheil fìor dhuilgheadasan ann nach deach an ceartachadh fhathast le cuid de na prìomh bhuidhnean ann an craoladh na Gàidhlig. Cha bu chòir dhan an t-suidheachadh seo leantainn nas fhaide.

Ballrachd a' Bhùird

45. Tha sinn air fianais fhaighinn a tha a' cur an sùil dhuinn gu bheil feum air ballrachd bòrd na CCG a mheudachadh, ged nach eil uiread aonta ann air dè am fiosrachadh agus eòlas a tha a dhìth. Tha cuid de na fianaisean, a' gabhail a-steach Clì, ag iarraidh gum bi pàirt aig daoine aig nach eil Gàidhlig sa chùis: 'tha e cudromach gum bi leudachadh buan ann an iomadachd an luchd stiùiridh dhe gach aois, le riochdairean a th' air Gàidhlig ionnsachadh ann an diofar dhòighean, eadar san teaghlach, san sgoil agus mar inbheach, agus riochdairean aig a bheil buntannas do dhiofar sgìrean eadar àiteachan le mòran Gàidhlig is àiteachan le glè bheag de dh'eachdraidh Ghàidhlig, bailtean mòra is bailtean beaga is sgìrean dùthchail, eileanan is tìr-mòr. Fiù's riochdachadh bho thaobh a-muigh Alba'. (fianais sgrìobhte Clì). Tha cuid eile, ge-tà, a' cumail a-mach gum feum an CCG a' Ghàidhlig a chleachdadh mar an cànan obrach agus rianachd aice agus gur e droch chomharra a bhiodh ann nan rachadh sin a bhacadh aig ìre a' Bhùird.

46. Tha a' Chomataidh a' tuigsinn gum feum an cànan a bhith aig cridhe na buidhne, ach tha iad den bheachd gun gabhadh seo a dhèanamh ged a dh'fhaodadh àireamh bheag de dhaoine aig nach robh Gàidhlig ach aig an robh an t-eòlas freagarrach a bhith air a' Bhòrd. Gun teagamh tha gainne eòlais craolaidh air a bhith aig buill a' Bhùird agus aig àrd oifigeirean na CCG mar a thuirt SMG anns an fhianais sgrìobhte aca: `Chaidh a' Chomataidh Telebhisean Gàidhlig (CTG) a stèidheachadh ann an 1991, ach, an aghaidh comhairle a' Choimisean Telebhisean Neo-eisimeilich agus Telebhisean na h-Alba, cha robh eòlas craolaidh neo cruthachadh phrògraman aig gin de bhuill na Comataidh. Chaidh iomagain mu dheidhinn seo a shocrachadh nuair a chualas bhon CTG gum biodh an t-eòlas freagarrach aig cuid den sgioba gnìomha. Ach, cha b' ann mar seo a thachair.'

47. Nochd cuid de na fianaisean dragh mu dheidhinn follaiseachd nan dòighean airson daoine ainmeachadh mar bhuill Bùird agus thuirt Raibeart Dunbar 'Tha Achd 1990 [ag iarraidh air an ITC 'dèanamh cinnteach gu bheil a' mhòr-chuid den bhallrachd, ann am beachd ITC, a' riochdachadh coimhearsnachd na Gàidhlig'] a' cur cus cudroim air beachdan an ITC an àite beachdan coimhearsnachd na Gàidhlig a thaobh freagarrachd. [...] Chan eil e idir soilleir càite dìreach a bheil a' chumhachd a' laighe nuair a tha an ITC a' taghadh buill na CCG.'

48. Tha a' Chomataidh cuideachd a' tuigsinn cho duilich 's a tha e daoine le Gàidhlig a lorg aig a bheil na sgilean freagarrach agus nach eil iad fhèin a' faighinn maoineachaidh bhon CCG airson an cuid obrach. Uaireannan tha seo air suidheachadh adhbharachadh far a bheil e a' coimhead mar gu bheil an Stiùiriche a' bruidhinn agus ag obair mar gum b' e e fhèin a-mhàin am Bòrd seach na buill ainmichte - bha seo gu h-àraid follaiseach nuair a bha fianais ga toirt seachad don Chomataidh ann an Steòrnabhagh.

49. Tha sinne a' co-dhùnadh gu bheil cothrom ann daoine gun Ghàidhlig neo a tha air Gàidhlig ionnsachadh le eòlas freagarrach a chur air a' Bhòrd sa gheàrr-ùine, agus gu sònraichte aig an àm sa an uair a tha buill ùra air fàire. Tha seo a' toirt cothrom airson ballrachd a' Bhùird a mheudachadh agus dìth sgilean agus ceistean eile a cheartachadh agus bu chòir gun cuidicheadh e ann a bhith toirt buidheann nas fharsainge ri chèile gus structairean is innleachdan a dhealbh san àm ri teachd.

CAIBIDEAL 2: LUACHADH COILEANAIDH NA CCG THUIGE SEO

Buaidh Eaconamach, Shòisealta agus Chultarach

50. 'S e fèin-mheasadh na CCG: `Tha Comataidh Craolaidh na Gàidhlig den bheachd gu bheil iad air na dleastanasan reachdail a choileanadh a rèir nan cumhachdan a fhuair iad, agus gun deach iad fada air thoiseach air sin a thaobh buaidh nam poileasaidhean agus ro-innleachdan aca air an luchd-amhairc agus air coimhearsnachd na Gàidhlig a bha iad a' frithealadh.'

51. Ged a tha an CCG buailteach iad fhèin a mholadh san fhianais aca, tha sinn airson a' mhòr-chuid deònach gabhail ris a' bheachd fharsaing seo air obair na CCG bhon a thòisich iad. Tha cùisean sònraichte a' cur dragh oirnn ge-tà agus tillidh sinn thuca sin a-rithist. Ach, tha sinn a' mothachadh dhan dòigh bhrosnachail sa bheil am BBC a' bruidhinn san fhianais aca air soirbheachadh na CCG san fharsaingeachd nuair a tha iad ag ràdh gu bheil an CCG air

· Mòran a dhèanamh gus toirt air daoine gabhail ri prògraman Gàidhlig air an telebhisean, agus aire a thogail mu dheidhinn a' chultair agus na cànain, gu nàiseanta agus eadar-nàiseanta.

· Dèanamh cinnteach gun deach obraichean a chruthachadh ann an gnìomhachas nam meadhanan, a' cur ri eaconamaidhean ionadail agus a' ghnìomhachais craolaidh

· Taic a thoirt do na colaistean Gàidhlig ann an Leòdhas agus anns an Eilean Sgitheanach le bhith a' stèidheachadh chùrsaichean trèanaidh anns na meadhanan agus cuspairean co-cheangailte riutha a rinn com-pàirteachadh le trèanadh ann an gnìomhachas a tha sìor-dhol am feabhas.

· Pàirt chudromach a ghabhail ann a bhith dèanamh cinnteach gu bheil obair chunbhalach ri fhaighinn ann an cuid de raointean.

Buaidh eaconamach

52. Tha an ìsleachadh ann an ionmhas a rèir atmhorachd phrìsean a' ciallachadh gu bheil lùghdachadh anns an uiread obrach làn ùine a tha an CCG a' tabhann, bho thimcheall 300 an uair a bha a' Mhaoin aig a h-àirde gu 238 an-dràsta, àireamh a tha a' sìor-thuiteam. Tha e fìor, mar a tha Iomairt nan Eilean Siar ag ràdh, gu bheil na h-obraichean seo, airson a' mhòr-chuid, `sgileil, cruthachail agus air an deagh phàigheadh an taca ris a' chumantas anns na h-Eileanan an Iar - tha an teachd-a-steach airson gach obair làn ùine ann an raon nam meadhanan 12% nas motha sa chumantas seach na raointean uile' ach tha e cuideachd fìor nach eil a' mhòr-chuid de na h-obraichean stèidhichte anns na h-Eileanan an Iar. Chaidh mòran a chruthachadh ann an àiteachan eile, agus gu h-àraid ann an Glaschu anns na prìomh chompanaidhean craolaidh. Tha an sgaoileadh obraichean ga thaisbeanadh gu h-ìosal:

Sgaoileadh Obraichean 2000/01

Còrr de dh'Alba (53%)

A' Ghaidhealtachd (11%)

Còrr den UK (2%)

An Saoghal air fad (1%)

Na Eileanan an Iar (32%)

Fiosrachadh: fianais sgrìobhte na CCG, Eàrr-ràdh C

53. Tha mòran a fhuair maoineachadh phrògraman a' moladh mar a tha seo air cur ris na companaidhean aca - mar eisimpleir, tha West Highland Animation ag ràdh gu bheil `an CCG air obair gu h-èifeachdach a' dèiligeadh ris a' chompanaidh seo. [...] Anns an fharsaingeachd, tha taic na CCG air leigeil le WHA fàs mòran nas motha na chaidh a shùileachadh an toiseach ann an saoghal dùbhlanach nam Fiolmaichean Beòthantachd.'

54. Ach chan eil an àireamh chompanaidhean neo-eisimeileach a tha a' faighinn maoineachadh bhon CCG air èirigh mòran anns na deich bliadhna, gu dearbh tha an uiread chompanaidhean den leithid a tha an sàs ann am prògraman Gàidhlig air tuiteam. Tha feadhainn dhiubh ag ràdh gur e mì-chinnt mu dheidhinn dleastanas na Maoin, agus na duilgheadasan a tha a' tighinn an lùib an sgaraidh eadar coimiseanadh agus maoineachadh, cuid de na h-adhbharan a thug orra cùl a chur ri dèanamh phrògraman Gàidhlig neo a bhith a' dèanamh phrògraman idir. Tha gearainean ann cuideachd mu dheidhinn dìth follaiseachd ann an co-dhùnaidhean na CCG agus an dàil mhòr eadar an t-àm tagraidh agus an t-àm nuair a thèid co-dhùnadh a dhèanamh mu dheidhinn tabhartasan.

55. Tha an làn chaitheamh airgid bhon a thòisich CCG air ruigsinn c£88 millain agus tha fianais ann nach eil a' bhuannachd eaconamach cho mòr 's a bhiodh e nam biodh an aon t-suim air a chaitheamh air leasachadh gnìomhachais.

56. Chan eil a' Chomataidh a' gabhail ris an argamaid seo ach tha iad a' nochdadh dragh nach robh gu leòr brosnachaidh agus taic ga thoirt do chompanaidhean beaga agus meadhanach mòr agus, a' coimhead air ais air cùisean, nach robh an CTG ceart aig toiseach tòiseachaidh a bhith a' cur beum air obair-riochdachaidh a leasachadh ann an TBh na h-Alba agus am BBC (a rinneadh fo stiùireadh chomhairlichean bhon Chuimrigh a bha eòlach air margaidhean gu tur eadar-dhealaichte) oir cha do chuir seo ri meudachadh sgilean agus obraichean ann an sgìrean dùthchail agus mì-leasaichte anns an dòigh a bha ga shùileachadh. Tha atharrachadh air a' phoileasaidh air a bhith slaodach agus 's docha nach biodh e air atharrachadh idir ach gu bheil eas-aonta air nochdadh eadar na craoladairean agus an CCG. Bidh e duilich, ge-tà, daoine agus companaidhean anns an raon neo-eisimeileach a lorg a bhios deònach seasamh ris an dùbhlan, sa gheàrr-ùine co-dhiù, ri linn a' phoileasaidh a bh' ann roimhe.

57. Bu toil leis a' Chomataidh nan toireadh an CCG barrachd prìomhachais don raon riochdachaidh neo-eisimeileach agus do sgilean riochdachaidh ann an sgìrean dùthchail gus an tèid buannachd eaconamach na Maoin a sgaoileadh do na sgìrean agus raointean obrach far am bi a' bhuaidh as motha. Cuideachd, bu chòir don Chomataidh aithisg eaconamach fhoillseachadh anns an lèirmheas bhliadhnail aca air buaidh na h-obrach aca sa bhliadhna a chaidh seachad agus bu chòir dhan fhiosrachadh seo a bhith air chothrom gu cunabhalach a-mach bho seo.

Buaidh chultarach

58. Bha an fhianais a fhuair a' Chomataidh a thaobh buaidh chultarach nam prògraman a mhaoinich an CCG brosnachail airson a' mhòr-chuid agus a' nochdadh gu bheil deagh mhac-meanmna agus sgilean aig na daoine a tha a' dèanamh phrògraman Gàidhlig.

59. Mar eisimpleir, thuirt Dàibhidh Stevenson ann am fianais sgrìobhte: `Bu toil leam a ràdh, gu bheil, nam bheachd-sa, cuid de phrògraman Gàidhlig fìor mhath ann agus, gun teagamh, còrdaidh iad ri Gàidheil agus ri daoine aig nach eil Gàidhlig idir', agus tha an stiùiriche fiolm ainmeil Murray Grigor ag ràdh: `Aig àm nuair nach eil buidhnean craolaidh eile an Alba a' dèanamh uiread de phrògraman neo uiread de phrògraman math, tha obair lèirsinneach na CCG air fàs gu tur cudromach. A thuilleadh air an obair aca a bhith a' neartachadh na Gàidhlig, tha an CCG air buannachd chultarach a ghlèidheadh le bhith a' cur air adhart prògraman an Alba a tha còrdadh fiù's ri daoine aig nach eil Gàidhlig.'

60. Tha Ùisdean Cheape, Glèidheadair a' Chruinneachaidh Ùr-nodha Albannaich aig Taigh-tasgaidh na h-Alba ag aontachadh nuair a tha e ag ràdh ann am fianais sgrìobhte 'Nam bheachdsa tha sreathan phrògraman mar Eòrpa air soirbheachadh gu mòr agus air àrd-ìre obrach a stèidheachadh. Tha iad suaicheanta anns a' mhìneachadh bheachdail a tha iad a' toirt air gnothaichean Eòrpach, poileataigeach, sòisealta, eaconamach agus cultarach agus an sgrùdadh air leth tuigseach a nì iad a' coimhead air cùisean tro shùilean nan Gàidheal, sealladh a tha a' toirt dhaibh comas rannsachaidh sònraichte air grunn cheistean a tha gu tur eadar-dhealaichte bho dhòigh-smaoineachaidh àbhaisteach luchd na Beurla.'

61. Tha buidhnean cultarach cuideachd ag ràdh gu bheil iad air buannachd fhaighinn bho bhith ag obair leis an CCG. Thug Urras Brosnachaidh na Gàidhlig agus Comann Gàidhlig Inbhir Nis fianais seachad còmhla agus sgrìobh iad: `Cuideachd, tha iad [an CCG] air obair gu dlùth le buidhnean coltach ruinn fhèin airson pròiseactan cultarach a thoirt air adhart nach biodh air tachairt as aonais oidhirp agus com-pàirt na CCG', agus tha fianais sgrìobhte na Fèis Fiolm agus Telebhisein Cheilteach a' cumail a-mach gu bheil `àite na CCG mar luchd-maoineachaidh raon farsaing de phrògraman rèidio agus telebhisein Gàidhlig a' cur saidhbhreas eaconamach agus shòisealta ann an cultar agus dualchas na h-Alba san fharsaingeachd.'

62. Tha àireamhan an luchd-amhairc a' dearbhadh cho soirbheachail 's a tha na sàr phrògraman aithriseach agus fiosrachail. Tha Lèirsinn air àireamhan luchd-amhairc nam prògraman a tha a' còrdadh ri mòran a thoirt don Chomataidh (Eàrr-ràdh C) agus tha iad a' nochdadh gu bheil taic làidir ann airson prògraman den leithid. Ach, tha a' Chomataidh a' mothachadh gun robh cuid de shreathan soirbheachail ann nach d' fhuair coimisean eile, glè thric air sàilleibh dìth airgid nuair a bha a' Mhaoin a' crìonadh neo ri linn's gun robh prìomhachasan ùra aig an luchd-craolaidh. Tha na duilgheadasan a tha an lùib sreath phrògraman a chruthachadh neo sreathan a chur ri chèile ann an sreathan nas fhaide a' dol nas miosa air sàilleibh an sgaraidh eadar coimiseanadh agus maoineachadh.

63. Tha a' Chomataidh a' moladh na CCG agus na feadhainn a tha a' dèanamh phrògraman soirbheachail a chòrdas ri mòran agus aig a bheil buaidh làidir chultarach, agus tha a' Chomataidh a' moladh gum bu chòir co-dhùnaidhean maoineachadh phrògraman san àm ri teachd a bhith air an stiùireadh nas dlùithe le comharran soirbheachais, gu sònraichte an seòrsa soirbheachas a tha àireamhan luchd-amhairc anns na bliadhnaichean mu dheireadh a comharrachadh.

Buaidh Shòisealta agus Buaidh air Foghlaim

64. Tha e follaiseach gu bheil buannachdan eaconamach agus chultarach obair na CCG air deagh bhuaidh a thoirt air coimhearsnachd na Gàidhlig air feadh Alba, ann an dà roinn gu h-àraid; an t-àrdachadh misneachd a thàinig air cànan agus cultar le craoladh na Gàidhlig agus an deagh bhuaidh air beatha teaghlaich luchd na Gàidhlig.

65. Tha an CCG, anns an fhianais sgrìobhte aca, a' bruidhinn air `an àrdachadh ann am misneachd nan Gàidheal air sàilleibh barrachd craoladh Gàidhlig mar a chaidh a chlàradh ann an rannsachadh neo-eisimeil le Sproull agus Chalmers (1998)' agus tha Ionad Rannsachaidh Lèirsinn, a bhios a' faighinn taic bhon CCG, air aire a thogail gu bheil `deagh bheachd aig pàrantan air prògraman telebhisean chloinne sa Ghàidhlig. Bidh pàrantan a' brosnachadh an cuid chloinne ri bhith a' coimhead phrògraman Gàidhlig, m.e. le bhith a' cur nan cuimhne (neo an cuimhne an teaghlaich gu lèir) tionndadh gu BBC2 airson prògraman feasgar Diardaoin. Glè thric bidh an teaghlach gu lèir a' coimhead phrògraman Gàidhlig.'

66. Tha mòran den fhianais cuideachd a' cur beum air cho cudromach 's a tha craoladh airson Gàidhlig a chumail beò agus a bhrosnachadh. Dh'innis Domhnall MacAoidh bho Comhairle nan Eilean Siar, don Chomataidh gum bi: `Clann a' bruidhinn Beurla rin caraidean aig an sgoil, agus mura bruidhinn iad Gàidhlig aig an taigh agus mura coimhead iad ri prògraman Gàidhlig, caillidh iad a' chànan⁹', agus chaidh fianais a thogail bho na mion-chànanan Eòrpach eile, gu h-àraid Catalan, airson taic a thoirt do chaitheamh airgid air craoladh. Chuir dà bhuidheann, Comann na Gàidhlig agus Comhairle nan Eilean Siar, ìmpidh air a' Chomataidh gun robh feum air inbhe thèarainte don Ghàidhlig mar phàirt riatanach den ro-innleachd seo.

67. Tha e follaiseach gu bheil àite cudromach aig craoladh ann am foghlam cuideachd, an dà chuid ann am foghlam tro mheadhan na Gàidhlig agus ann an taic a thoirt do luchd-ionnsachaidh. Sgrìobh neach-ionnsachaidh, Brian Patton, ann am fianais gu robh `an t-seirbheis a bha ga lìbhrigeadh le taic na CCG fìor fheumail' agus sgrìobh Rosemary Nic a' Bhàird, Oifigear Leasachaidh agus Taice Foghlam na Gàidhlig aig Comhairle Earra-Ghaidheal agus Bhòid, (agus Leas-cathraiche na CCG an-dràsta) `Anns na deich bliadhna a chaidh seachad, tha luchd-teagaisg foghlam tro mheadhan na Gàidhlig air moladh mar a tha barrachd roghainn ann air na prògraman Gàidhlig air rèidio agus telebhisean a tha gan dèanamh le maoineadh na CCG. Chaidh deagh obair a dhèanamh air foghlam bogaidh sa chànan agus foghlam àrainneachd ann an 2 phrìomh shreath thar trì seiseanan acadaimiceach. A thaobh phrògraman sònraichte, fhuair am prògram tràth, ùr-ghnàthach Speaking our Language deagh chliù aig an taigh agus thall thairis.'

68. Tha cuid de luchd-poileataigs agus eile air a ràdh, ma 's e foghlam as cudromaiche, gum bu chòir an t-airgead a tha ga chaitheamh an-dràsta air craoladh a thoirt do dh'obair foghlaim nas àbhaistiche. Chan eil sinne den bheachd gum biodh seo ciallach. Tha Gàidhlig feumach air taic ann an grunn riochdan, agus 's e ceum air ais a bhiodh ann airgead a ghoid à aon stòr airson a chur ann an stòr eile. Tha feum aig foghlam tro mheadhan na Gàidhlig agus teagasg Gàidhlig do dh'inbhich air barrachd airgid airson ginealach ùr de luchd-labhairt na Gàidhlig a thogail. Cha dèanadh e feum sam bith don chànan an-diugh neo san àm ri teachd nan rachadh an obair seo a mhaoineachadh tro airgead a ghearradh ann an raointean eile agus toirt air Gaidheil fhoghlamaichte a' Ghàidhealtachd fhàgail agus lùghdachadh a thoirt air na cothroman far an cluinn clann Gàidhlig ann an suidheachadh nàdarrach, ùr-nodha.

69. A thaobh foghlaim, rinn aon fhianais (Raibeart Dunbar) luaidh air ceist gluasad obrach, ag ràdh gu robh grunn thidsearan le Gàidhlig air an dreuchd aca fhàgail airson a dhol a-steach do chraoladh agus e a' nochdadh dragh gur e craoladh an dreuchd as tarrangaiche do Ghàidheil òga: `Ma thig meudachadh mòr air fastadh ann an craoladh [mar a thathas a' sùileachadh ma thèid molaidhean buidheann-ghnìomha Mhilne a chur an gnìomh] bidh buaidh làidir aig an seo air an uiread luchd-obrach le trèanadh a th' ann airson obraichean eile sa Ghàidhlig, ach cha chuala mise duine, de luchd na Gàidhlig neo eile, a' gabhail suim bheachdail air a' chùis chudromach seo.' Tha sinn mothachail air an duilgheadas seo agus tha sinn an dòchas gun leasaich àrdachadh maoineachaidh ann an trèanadh thidsearan Gàidhlig an suidheachadh sin. Tha sinn cuideachd a' moladh oidhirpean gus cothroman ùra a chruthachadh a bhios nas èifeachdaiche agus nas fhosgailte airson inbhich a dhèanamh fileanta sa Ghàidhlig agus a mheudaicheas àireamhan luchd-labhairt na Gàidhlig.

70. Tha sinn a' co-dhùnadh gu bheil obair na CCG air fìor dheagh bhuaidh a thoirt air a' chànan fhèin, foghlam na Gàidhlig, agus cultar agus coimhearsnachd nan Gàidheal. Tha sinn a' tuigsinn gu bheil an CCG cuingealaichte leis am frèam-obrach sa bheil iad ag obair, ach a dh'aindeoin sin, tha iad a' dìon, a' brosnachadh agus a' leasachadh na Gàidhlig. Chan eil sinn den bheachd gum bu chòir airgead a thoirt bhon CCG airson obair foghlaim eile a mhaoineachadh; gu dearbh, bu chòir barrachd a thasgadh ann am foghlam na Gàidhlig aig iomadh ìre.

Buaidh air an luchd-amhairc

71. Bha e na bu dhuiliche buaidh na CCG agus na Maoin air an luchd-èisteachd a mheasadh. Gu dearbh, chan eil e idir furasta mìneachadh a dhèanamh air an luchd-amhairc.

72. Tràth ann am beatha na CTG chaidh a h-uile h-oidhirp a dhèanamh gus luchd-amhairc gun Ghàidhlig a thàladh. Chuireadh fo-thiotalan air an sgrin agus chaidh sreathan leithid Machair (dràma siabainn) an cur air adhart gu làidir a dh'ionnsaigh daoine gun Gàidhlig. Gu sònraichte buileach, thug an t-ullachadh reachdais airson craoladh aig prìomh-ama na prògraman Gàidhlig gu aire luchd-èisteachd gun Ghàidhlig.

73. Bha àireamhan luchd-amhairc cuid de na prògraman seo anns na bliadhnaichean tràth àrd agus bha fianais ann gu robh iad a' còrdadh ri daoine aig nach robh Gàidhlig. Ach chaidh an deagh bhuaidh seo a lùghdachadh nuair a lùghdaich craoladh aig prìomh-ama, gu h-àraid air Telebhisean na h-Alba agus Grampian. Nuair a tha prògraman gan craoladh fada san fheasgar (rud a bha cumanta airson prògraman Gàidhlig mus tàinig an CCG) tha prògraman Gàidhlig a' dol nas fhaide agus nas fhaide air cùl-fraon.

74. Tha luchd-labhairt na Gàidhlig glè dhìleas do phrògraman Gàidhlig. Tha mòran fianais ann gu bheil bàigh aig luchd-èisteachd na Gàidhlig air an t-seirbheis agus gu bheil iad deònach gabhail ri mòran phrògraman eadar-dhealaichte. Tha meas gu sònraichte mòr air sàr phrògraman beachdail.

75. Ach, tha daoine gun Gàidhlig air tilleadh don bheachd a bha aca mus tàinig an CCG ach a-mhàin airson sreath fhada neo dhà aig a bheil luchd-amhairc shònraichte, agus 's e Eòrpa, prògram aithriseach a' BhBC, as ainmeil dhiubh sin. Tha e air leth sònraichte nach eil prògam Beurla de shamail a' phrògraim seo ga chraoladh ann an Alba.

76. Tha Lèirsinn air rannsachadh cudromach, mionaideach a dhèanamh air an luchd-èisteachd airson na CCG ach chan eil e soilleir dè a' bhuaidh a tha aig seo air co-dhùnaidhean maoineachaidh. Gu dearbh, ma gheibh an t-seirbheis seanail dhi fhèin feumar oidhirp a dhèanamh gus luchd-èisteachd a bharrachd air daoine le Gàidhlig a thàladh agus a chumail, ged is e Gàidheil a bhios aig cridhe chùisean. Bu chòir pàirt a bhith aig Lèirsinn ann a bhith a' cuideachadh na CCG a' tuigse dè na prògraman as taitniche do Ghàidhil agus do dhaoine gun Ghàidhlig cuideachd, agus na h-adhbharan airson seo.

77. Tha a' Chomataidh a' brosnachadh na CCG gus na co-dhùnaidhean maoineachaidh aca a ghleusadh agus suim a ghabhail air an fhiosrachadh a tha a' tighinn bho Lèirsinn agus àiteachan eile a thaobh an luchd-amhairc san fharsaingeachd, agus cuideachd gam brosnachadh gabhail ris a' bheachd gum b' urrainn do dhaoine gun Ghàidhlig neart a thoirt don chànan nam biodh iad air am brosnachadh neo air an taladh ann an àireamhan nas motha gus prògraman a chaidh a dhèanamh airson coimhearsnachd na Gàidhlig sa chiad àite a choimhead.

CAIBIDEAL 3: CEISTEAN EILE A THOGADH LEIS AN RANNSACHADH

78. A thuilleadh air na ceistean a thogadh gu h-àrd, fhuair sinn fianais air puingean cudromach eile mar a leanas.

Buannachdan eile agus barrachd feum air teicneòlas ùr

79. Bha beachd shoilleir ann am mòran den fhianas gu bheil teicneòlas ùr a' toirt iomadh cothrom do chraoladh na Gàidhlig, agus gu dearbh tha faireachdain ann gun tig droch bhuaidh air a' chànan agus air a' chultair mura tèid gabhail ris an teicneòlas seo. Thuirt Comann na Gàidhlig anns an fhianais sgrìobhte aca: 'Bheir frèam-obrach a' chraolaidh dhigitich cothroman ùra seachad airson rèidio, telebhisean agus an t-eadar-lìon a chleachdadh airson stuth oideachaidh a sgaoileadh do luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig de gach ìre' agus thuirt Comhairle Earra-Ghaidheal agus Bhòid 'Feumaidh ùghdarrasan foghlaim ionadail taic bhon CCG airson làraich-lìn eadar-obrachaidh a chruthachadh do dh'òigridh airson Gàidhlig a dhèanamh nas tarraingiche dhaibh mar a dh'fhàsas iad agus ìomhaigh fhasanta a thogail dhan chànan, rud a tha air leth cudromach do dhaoine òga.'

80. Bruidhnidh sinn air seanail sònraichte agus telebhisean digiteach a-rithist, ach tha sinn a' creidsinn gum feum an CCG a bhith nas mothachail air a' cho-fhilleadh a tha an luib meadhanan an latha an-diugh. Chaidh obair ùr-ghnàthach a dhèanamh mar-thà air làraich-lìn eadar-obrachaidh ceangailte ri prògramadh, agus chaidh beagan a thasgadh ann an teicneòlas CD-Rom. Ach chan eil an CCG air a bhith cho drìpeil 's bu chòir ann a bhith a' leasachadh buannachdan eile (ann an seann teicneòlas leithid foillseachadh leabhraichean, neo teicneòlas ùr) neo ann a bhith a' taisbeanadh agus a' reic nam prògraman aca thall thairis neo ann am margaidhean ùra.

81. Cha bhi coimpiutaran dìreach a' bruidhinn Beurla. Tha cothroman mòra ann don Ghàidhlig ann an cyber-space agus tha an CCG ann an deagh àite airson pàirt mhòr a ghabhail ann an tionnsgnaidhean den leithid. Cuideachd tha còirichean aca ri iomadh prògram a rinneadh thar nam bliadhnaichean bho thòisich iad agus dh'fhaodadh feum a dhèanamh dhen seo cuideachd.

82. Tha a' Chomataidh a' brosnachadh na feadhainn a tha an sàs ann an craoladh Gàidhlig beachdan nas cruthachail a thoirt air adhart air buannachdan eile, teicneòlas ùr, margaidheachd agus reic, agus feum a dhèanamh de na seann phrògraman, a' co-obrachadh le luchd-cruthachaidh nam prògraman agus an luchd-amhairc.

Cùisean a' Buntainn ri Rèidio agus Craoladh Coitcheann

83. Tha a' Chomataidh mothachail nach d'fhuair iad mòran fianais mu dheidhinn rèidio. Tha seo a' ciallachadh dhuinne nach eil an CCG neo craoladairean san fharsaingeachd a' gabhail suim gu leòr den mheadhan shùbailt, chosg-èifeachdach seo. Tha fios againn nach d'fhuair an CCG airgead sam bith a bharrachd airson prògraman rèidio a mhaoineachadh, ach bu chòir don CCG, san ro-innleachd ùr aca, beachdachadh air rèidio a chuideachadh agus tasgadh a dhèanamh ann an cothroman rèidio ùra.

84. B' e aon chùis rèidio a thogadh san rannsachadh nach robh Rèidio nan Gàidheal ri fhaighinn air feadh na h-Alba gu lèir. Bha cuid a' ceangal seo ris an duilgheadas nach robh TBh nan Crìochan a' sealltainn phrògraman Gàidhlig, agus mar sin, nach fhaigheadh daoine anns na Crìochan craoladh Gàidhlig sam bith.

85. Bha fianais eile a fhuair a' Chomataidh a' nochdadh dragh gun tèid daoine nach fhaigh craoladh analogue an-dràsta fhàgail a-mach nuair a ghluaiseas an t-seirbheis gu digiteach. Sgrìobh Iain Lincoln don Chomataidh: 'Caillidh cuid de choimhearsnachdan craoladh Gàidhlig nuair a thig seirbheis dhigiteach. An-dràsta, tha e doirbh rèidio a' BhBC a thogail ann an Taobh Loch Tatha agus Cill Fhinn ann an Siorrachd Pheairt. Tha Roinn Innleadaireachd a' BhBC air innse dhomh nach eil dùil aca seirbheis a lìbhrigeadh anns an sgìre seo.' Agus bha Comhairle na Gaidhealtachd iomagaineach 'nach fhaigh raon mhòr den Chost an Iar eadar Leòdhas agus an Gearasdan seirbheis talmhainn dhigiteach nuair a sguireas an craoladh analogue a th' aca an-dràsta.'

86. Tha a' Chomataidh den bheachd gu bheil e ceart coimhead ri cùisean rèidio agus gearradh na seirbheis analogue, ach mar cheistean air leth:

87. A thaobh craoladh rèidio tha a' Chomataidh a' brosnachadh BBC Alba feuchainn ri craoladh Rèidio nan Gàidheal a sgaoileadh gus fìor sheirbheis nàiseanta a dhèanamh dheth. Tha e a' còrdadh gu mòr ris an luchd-èisteachd agus 's e dòigh gu math saor a tha ann airson seirbheis Ghàidhlig a chraoladh don dùthaich gu lèir. Tha sinn a' toirt taic don bheachd ann an aithisg Mhilne: 'bhiodh an cànan air a chuideachadh gu mòr nan rachadh uairean Rèidio nan Gàidheal a leudachadh agus nan rachadh a chraoladh air feadh na h-Alba gu lèir'. [Aithisg na Buidheann Gnìomha air Craoladh Gàidhlig, Geàrr-chùnntas Gnìomhach]

88. A thaobh gearradh na seirbheis analogue, tha a' Chomataidh a' tuigsinn iomagain dhaoine ach tha e coltach gum bi e nas fhaide na 2010, an ceann-ama a bha aig an Riaghaltas an toiseach, mus sguir an t-seirbheis. Anns an eadar-ama cumaidh seirbheisean digiteach talmhainn a' sgaoileadh agus far nach fhaighear sin bidh saiteal digiteach ri fhaighinn. Tha a' Chomataidh den bheachd gum bi feum air caochladh dhòighean craolaidh airson na Gàidhlig san àm ri teachd (a' gabhail a-steach an t-eadar-lìon) fiù's ma bhios seanail shònraichte ann, agus gum bi seo fìor airson craoladh san fharsaingeachd cuideachd.

Feuman na h-òigridh

89. Tha e a' nochdadh uair is uair san fhianais mar a dh'fheumas craoladh na Gàidhlig a bhith buntainneach agus freagarrach do dhaoine òga. Ann an Steòrnabhagh thuirt Pròiseact nan Ealan ris a' Chomataidh: `Chan eil cus diofar ann a bheil iad ann an Gabhsann neo ann an Glaschu, tha an òigridh Ghaidhealach - òigridh a tha a' bruidhinn na Gàidhlig - a' coimhead ris an t-saoghal a tha a-muigh an sin timcheall orra'¹⁰

90. Thog Magaidh NicFhionghuin, Stiùiriche, Paracas Media, gun robh clàran-ama craolaidh air leth mì-ghoireasach airson òigridh nuair a thuirt i 'Tha prògraman Gàidhlig air an telebhisean fhathast air an craoladh aig amannan nach eil idir freagarrach do mhuinntir na Gàidhlig agus gu h-àraid don òigridh.'

91. Tha e coltach bho rannsachadh Lèirsinn gu bheil clann agus òigridh a' sùileachadh mòran bho phrògraman Gàidhlig, mar a chithear anns an fhianais sgrìobhte aca: 'Chan eil Gàidheil òga a' faicinn adhbhar sam bith carson nach biodh prògraman Gàidhlig a cheart cho math ri prògraman Beurla. Tha clann agus òigridh ag iarraidh an aon seòrsa phrògraman sa Ghàidhlig 's a gheibhear sa Bheurla. Ach, tha iad ag iarraidh gum bi brìgh nam prògraman buntainneach agus freagarrach don Ghàidhlig seach a bhith dìreach air eadar-theangachadh bhon Bheurla. Tha iad ag iarraidh freumhan Gàidhlig fhaicinn anns na prògraman. Feumaidh brìgh nam prògraman a bhith a' buntainn ris an latha an-diugh, so-chreidsinneach agus a' riochdachadh mar a tha iad fhèin a' faireachdainn mu dheidhinn cultar agus cànan nan Gàidheal.'

92. Tha e follaiseach ma chuireas òigridh an cùl ri craoladh na Gàidhlig nach bi uiread adhbhair ann seirbheis a lìbhrigeadh agus, mean air mhean, fàsaidh buaidh caiteachais na CCG air craoladh nas laige. Mar sin, feumar sùil a thoirt gun dàil air prògraman òigridh agus ruigsinneachd do chraoladh airson òigridh ann an ro-innleachd na CCG.

93. Bha a' Chomataidh an còmhnaidh làidir sa bheachd gum bu chòir òigridh bruidhinn air an son fhèin agus pàirt a ghabhail ann an dèanamh cho-dhùnaidhean. Tha sinn cuideachd den bheachd gum feum suim shònraichte a ghabhail air feuman chloinne agus òigridh ann an ro-innleachd ùr sam bith air craoladh Gàidhlig, oir 's iadsan a chumas a' Ghàidhlig beò anns na bliadhnaichean romhainn. Dh'fhaodadh leudachadh air ballrachd a' bhùird, air an deach luaidh ann am para 49 gu h-àrd, cothrom a thoirt do na buidhnean sin pàirt a ghabhail sa chùis tro bhallrachd, neo le buidheann comhairleachaidh neo buidheann stiùiridh òigridh. Feumaidh òigridh a bhith an sàs bhon toiseach anns na structairean ùra.

Stiùidio Taigh Shìophoirt

94. Tha sinn den bheachd gum bu chòir aire a tharraing chun na draghan a thog Caidreachas nan Riochdairean Fiolm agus Telebhisean, Alba (PACT) a thaobh aon chùis chudromach a nochd bho chionn ghoirid a' buntainn ri tagraidhean airson phrògraman, a tha ag ràdh gum feum cuid de phrògraman a tha a' faighinn maoineachadh bhon CCG an dèanamh aig stiùidio Taigh Shìophoirt ann an Steòrnabhagh.

95. Tha PACT ag ràdh anns an fhianais sgrìobhte aca gu bheil an riaghailt seo 'a' togail teagmhachd mu dheidhinn dè cho neo-eisimeileach 's a tha na prògraman seo, agus chanadh sinne nach eil iad neo-eisimeileach idir a chionn 's gum feumar goireasan sònraichte a chleachdadh. Feumaidh a' chompanaidh a gheibh an coimisean goireasan an stiùidio a chleachdadh an àite na goireasan aca fhèin a lorg aig reat fharpaiseach. [...] Tha luchd na Gàidhlig sgapte agus chan eil e freagarrach gu bheil maoin na CCG uile ga chumail ann an aon sgìre a-mhàin.' Tha PACT cuideachd a' cumail a-mach gu bheil an suidheachadh seo an aghaidh spiorad agus 's dòcha riaghailt lagh farpaiseachd mar a bhuineas e ri riochdachadh neo-eisimeileach. Chan eil iad sàsaichte leis an fhreagairt a fhuair iad bhon CCG anns a' chùis seo.

96. Tha an CCG, ge-tà, den bheachd gur e pàirt chudromach de bhun-structair a th' ann an Taigh Shìophoirt, far a bheil iad air tasgadh airgid a dhèanamh, a tha a' cuideachadh na CCG a' coileanadh amasan, agus ma chumas companaidhean ga chleachdadh gum bi obair chunbhalach ann an craoladh do Ghàidheil. Tha Stiùiriche na CCG air a bhith caran rag na bheachd anns a' chùis seo.

97. Tha sinn den bheachd gu bheil PACT ceart a ràdh gu bheil cumhaichean cùmhnant sam bith a thèid an sparradh air daoine ann an rèiteachadh maoineachaidh a' dol an aghaidh spiorad lagh farpaiseachd agus gu bheil aig a char is lugha ceist orra co-dhiù a tha e glic dhan CCG glic a bhith an sàs ann an Taigh Shìophoirt agus ga chur mar fhiachaibh air companaidhean an stiùidio a chleachdadh airson cuid de thabhartasan a bhuannachd. Bhiodh an t-uallach air PACT dùbhlan a thoirt don CCG a thaobh riaghailt an lagha anns a' chùirt as leth aon de na buill aca, ach chan eil sinne den bheachd gum biodh e gu math a' phobaill nan tachradh seo agus bu chòir don CCG a' chumha a leigeil seachad. Chan urrainn agus chan fhaod an CCG Taigh Shìophoirt a chumail a' dol dìreach le bhith a' cleachdadh cumhachd maoineachaidh airson toirt air companaidhean a Chleachdadh an aghaidh an toil. Chan e seo dòigh sam bu chòir buidheann chunntachail phoblach sam bith a bhith ag obair.

CAIBIDEAL 4: AITHISG MHILNE AGUS AN T-SLIGHE AIR ADHART

98. Fad's a bha an rannsachadh a' tòiseachadh - dìreach as dèidh dhan Chomataidh tadhal air Steòrnabhagh - bha a' Chomataidh toilichte faicinn, as dèidh Òraid na Bànrigh do Phàrlamaid Westminster san Òg-mhìos 2001, gun do leig Oifis na Dùthcha fios gu bheil aonta ann am prionnsabal ri Seanail shònraichte Ghàidhlig a stèidheachadh. Tha sinn mothachail, ge-tà, gum feum na cosgaisean a thig na lùib an dearbhadh a rèir caiteachas phoblach san fharsaingeachd agus nach deach clàr-ama a chur air dòigh airson an obair a chur an gnìomh. Tha aithisg Mhilne a' gabhail a-steach moladh snasail, mac-meanmnail air mar a ghabhadh sianal ùr maoineachadh , a' tarraing a-steach airgead bho chompanaidhean ITV mu choinneamh dleastanas reachdail prògraman Gàidhlig a shealltainn aig prìomh uair, ach tha na duilgheadasan a th' aig companaidhean ITV an ceartuair a ciallachadh gur e slighe neo-shoirbheachail a dh'fhaodadh a bhith an seo. Bhiodh sinn airson tuilleadh deasbaid a bhrosnachadh air mar a ghabhadh leidhid a shianal a mhaoineachadh, a' toirt a-steach taghadh de roghainnean còmhla ri taic phoblach bhunasach. Dh'fhaodadh pròiseas tagraidh malairteach a bhith an luib na roghainnean airson còir air cò a bhuidheann a bhiodh os cionn coimiseanadh agus craoladh.

99. Tha sinn den bheachd gum bu chòir seanal Ghàidhlig ('s dòcha le cuid de phrògraman cultarach eile) a bhith mar amas aig a' cheann-thall. Ach, ann a bhith a' gabhail ris an t-seanail seo, tha grunn cheistean ùra gan togail a dh'fheumas freagairt fhad' s a tha an t-seanail ga deasachadh agus ga stèidheachadh. Beachdaichidh sinn air cuid dhiubh anns an earrann mu dheireadh dhen aithisg againn.

Na tha an Dàn dhan CCG

100. Tha a' Chomataidh dhen bheachd gu bheil an CCG air a bhith na iomairt shoirbheachail airson nan 1990an ach iomairt anns a bheil grunn laigsichean a thaobh a bhith leantail sna bliadhnaichean a tha romhainn. Gu sònraichte nam measg seo tha an sgaradh eadar coimiseanadh agus maoineachadh. Tha seo air làn leasachadh craoladh Gàidhlig a chiorramachadh agus feumar faighinn seachad air san aithghearrachd ma tha adhartas ciallach, leantaileach gu bhith air a dhèanamh.

101. Ach ma thathar a' dol a dh'fhaighinn seanail Ghàidhlig shònraichte cha ghabh sin a dheanamh ann an cabhag. Tha SMG ag ràdh `Tha e ion-mholta gu bheileas airson trì uairean a thìde san latha a chraoladh, ach nar beachdne, cha ghabhadh seo a dhèanamh. Ged a tha àireamhan luchd-cruthachaidh na Gàidhlig air a dhol am meud anns na deich bliadhnaichean a chaidh seachad, air sàilleibh innleachdan leithid Urras Telebhisean na Gàidhlig agus roinnean riochdachaidh ann an companaidhean, tha sinne glè theagmhach gu bheil gu leòr dhaoine sgileil ann airson 1000 uairean a thìde de phrògraman sa bhliadhna a dhèanamh, trì uiread na th' againn an-dràsta.'

102. Chaidh Seanail 'Albannach' a mholadh mar aon dòigh air a' bheàrn seo a lìonadh, a ghabhadh a-steach prògraman air eachdraidh chultarach agus cànanan agus dualchainntean Albannach eile agus tha an CCG fhèin a' toirt taic don bheachd seo: `Chanainn-sa gum bu chòir dhuinn mar Ghàidheil cumail a' dol an co-obrachadh a tha air a bhith eadar sinn agus na daoine a tha a' bruidhinn Doric, na daoine ann an Sealtainn a' bruidhinn an canain aca fhèin, agus gun tòisicheadh sinn a' togail an àrd còmhla ris na daoine sin, seòrsa seanail a' sealltainn cultar na h-Alba, còmhla ris a' Phàrlamaid, agus Gàidhlig ann cuideachd. B' urrainn dhuinn sin a dhèanamh.' Iain Aonghas MacAoidh, Comataidh Craolaidh Gàidhlig¹¹

103. Tha molaidhean eile ann leithid cuid de na h-uairean a chleachdadh airson Pàrlamaid na h-Alba a chraoladh beò, neo airson seanal a chruthachadh a shealladh na prògraman as fheàrr ann an Gàidhlig na h-Èireann, Cuimris neo cànan na Breatainne Bige - tha seanailean làn ùine anns na trì cànanan sin.

104. Fiù's a' gabhail ri clàr cho measgaichte - a tharraingeadh càineadh bho mhòran a tha ag obair ann an riochdachadh Gàidhlig - chan eil comharra ann gu bheil an CCG san riochd agus an dòigh-obrach a th' aca an dràst a' soirbheachadh ann a bhith leasachadh am meudachd phrògraman air an gabhadh seanal togail ann an ùine reusanta, neo gum b'urrainn dhan CCG a leithid a dhèanamh le barrachd ghoireasan. Mar sin tha feum air structair ùr eadar-amail a stèidheachadh a ghluaiseas gu ruige seanal le bhith cur a-mach barrachd phrògraman agus a thogas bun-structair.

105. Anns an earrann seo, matha, beachdaichidh sinn air cuid dheth na molaidhean bho Aithisg Buidheann Gnìomha air Craoladh Gàidhlig (Aithisg Mhilne) gan ceangal ri amasan anns a' mheadhain agus ùine-fhada, ag amas air molaidhean airson leantaileachd a thogas air an soirbheachadh thuige seo agus a thigeadh an àite na CCG aig ìre thràth.

106. Tha Aithisg na Buidheann Gnìomha air Craoladh na Gàidhlig¹² (`Aithisg Mhilne') a' moladh: `Ùghdarras Craolaidh Gàidhlig a stèidheachadh le Rùnaire na Stàite airson Cultar, nam Meadhanan agus Spòrs a bhiodh ag obair ann am frèam-obrach riaghlaidh na RA. Bhiodh prìomh dhleastanasan an Ùghdarrais mar a leanas:

i) stiùireadh a thoirt air Seirbheis Ghàidhlig a stèidheachadh a' co-fhilleadh meadhanan na 21mh linn;

ii) riaghladh maoin na seirbheis;

iii) prìomh oifigearan fhastadh airson an t-seirbheis a ruith;

iv) prìomh ùghdarras a ghabhail airson clàran-ama agus craoladh na seirbheis; agus

107. ainmeachadh dè na seirbheisean taice a thèid an craoladh nuair nach eil prògraman Gàidhlig gan cur a-mach.' Geàrr-chùnntas Gnìomha Aithisg na Buidheann Gnìomha air Craoladh na Gàidhlig

108. Tha a' mhòr-chuid den luchd-fianais a' toirt taic do dh'Ùghdarras Craolaidh Gàidhlig den leithid (GBA). Tha cuid nach eil ag aontachadh ge-tà; mar eisimpleir tha SMG ag ràdh anns an fhianais sgrìobhte aca: `Chan eil sinn a' creidsinn gum biodh Ùghdarras Craolaidh Gàidhlig feumail neo riatanach. [..] Ma dh'aontaicheas an Riaghaltas ri seanail air leth a stèidheachadh, mholadh sinne rian-obrach coltach ris an fhear aig craoladairean eile, sin, Bòrd Stiùiridh cunntachail ri Ofcom.'

109. Tha Co-bhanntachd nan Riochdairean Fiolm agus Telebhisean, Alba (PACT) ag aontachadh ris a' bheachd seo: `Tha PACT den bheachd gum bu chòir Ùghdarras Craolaidh Gàidhlig a ruith air rian-obrach foillseachair/craoladair, anns an aon dòigh ri Seanail Ceithir agus S4C. Bheireadh seo cothrom airson tasgadh ann am prògraman agus companaidhean seach togalaichean agus bun-structair agus bhiodh co-fharpais ann a thaobh prìs agus ealain anns a' mhargaidh.' PACT, fianais sgrìobhte

110. Tha iomagain a' BhBC mu dheidhinn GBA a' togail ceist eile - gum faodadh gur e an CCG a bhios na bhunait do GBA: `Bu toil leinn bruidhinn nas mionaidiche air na beachdan againn air àite na CCG anns an àrainneachd ùr dhigiteach a' buntainn ri aithisg Mhilne agus gu h-àraid a chionn' s gu bheil am BBC air uiread de shàr phrògraman a choimiseanadh, a dhèanamh agus a chraoladh thar ùine mhòir.' (BBC Alba, fianais sgrìobhte).

111. Tha e cudromach anns an deasbad seo gun tèid sgaradh a dhèanamh eadar ceist dreachd na buidhne a ruitheas seanail dhigiteach sam bith, agus ceist ruith na seanail fhèin. A thaobh ruith na seanail tha sinne ag aontachadh leis a' mhòr-chuid den fhianais don Chomataidh a bha gu làidir den bheachd gum bu chòir aon bhuidheann a-mhàin a bhith ann a bhiodh a' coimiseanadh phrògraman agus a' suidheachadh chlàran-ama agus gum biodh seo deatamach airson craoladh na Gàidhlig a leasachadh sam àm ri teachd, agus a bha ag aithneachadh, mar a tha an aithisg seo fhèin, gu bheil an reachdas a tha againn an-dràsta a' dèanamh duilgheadasan le bhith a' sgaradh coimiseanadh agus maoineachaidh, rud nach eil gu feum.

112. Ach, dh'fhaodadh e cron a dhèanamh nan rachadh cùisean ceum na b' fhaide agus gun stèidhichear GBA mar bhuidheann riaghlaidh le buidheann riochdachaidh air leth bhuaidhe agus fo ùghdarras, oir bheireadh seo neo-riaghailteachd air riaghladh craoladh na UK aig àm nuair a tha an rian-obrach a mhol SMG agus PACT gu h-àrd a' coimhead nas coltaiche.

113. Tha sinne den bheachd gu bheil e riatanach don Ghàidhlig agus ann a bhith a' cumail craoladh na Gàidhlig beò gum biodh aon bhuidheann ann le cumhachd coimiseanadh agus cumhachd clàr-phrògraman a shocrachadh. Tha sinn ag iarraidh "buidheann eadar-ama" a stèidheachadh gus an amas sin a chur gu dol agus comas seirbheis a thogail airson seanal le prògraman Gàidhlig. As dèidh gach uile nì a mheas agus a' gabhail suim air a' bhile conaltraidh a tha san amharc aig Westminster, tha sinn cuideachd den bheachd aon uair's gun tèid seanal gum biodh e fo ùghdarras Ofcomm, agus nach biodh feum air GBA a chur air bhonn mar bhuidheann riaghlaidh air leth.

Clàr-ama agus dòighean leasachaidh.

114. Tha a' bhunait gum bu chòir aon bhuidheann le cumhachd prògraman a choimiseanadh agus a chlàradh ("An Seanal") air a riaghladh le Ofcomm a' toirt cothrom leithid a bhuidheann a chur air bhonn aig am biodh uallach airson coimiseanadh agus craoladh, ach chan ann airson seanal air leth. Bheireadh seo fuasgladh dha na trioblaidean a th' ann an dràsta, thogadh e air soirbheachadh CCG agus shuidhicheadh e ceann-uidhe cinnteach agus a ghabhadh sgrùdadh air an t-slighe gu ruige seanal. Bhiodh e na amas aig leithid a bhuidheann tasgadh de phrògaman Gàidhlig a chruinneachadh airson Seanal air leth. Dh'fhaodadh a ' bhuidheann cuideachadh le bhith a leasachadh modail ùr airson leithid a sheanail, a' toirt a-steach prògraman cultarach eile mar phàirt dhen leasachadh sin.

115. Tha sinn a' tòiseachadh bhon bheachd gu bheil aon bhuidheann a dhìth airson prògraman a choimiseanadh agus an craoladh, air seanal neo seanalan a th' ann mar-tha. Dh'fheumadh leithid a bhuidheann a bhith comasach air clàr-phrògraman a chur air dòigh, air taobh a-staigh chrìochan aontaichte, agus cùisean leithid clàr-phrògraman agus coimiseanadh a thoirt còmhladh coltach ri craoladairean àbhaisteach.

116. Tha seo ga fhàgail coltach gun tigeadh buidheann mar seo a craoladair a th' ann mar-tha, leithid SMG neo BBC - ged a dh'fhaodadh Seanal 4 a bhith na roghainn neo-choltach cuideachd. Dh'fhaodadh craoladair a th' ann mar-thà tagradh airson còir riaghlaidh air maoin a bheireadh an riaghaltas seachad, obrachadh le amas bun-structair a thogail a chumadh seanail a' dol agus planaichean a leasachadh airson seanail.

117. Dh'fheumadh am pròiseas tagraidh a bhith soilleir, follaiseach agus le cumhaichean làidir a thaobh cùmhnantan agus toradh aontaichte. Bhiodh inbhe "Roghainn is fheàrr" aig a' chùmhnantair a ghlèidheadh an tagradh airson an t-seanail aig a' cheann-thall fad's a thigeadh toradh a choileanadh. 'S dòcha nach biodh cuid a chompanaidhean deònach tagradh a dhèanamh, ach bhiodh tagradh sam bith a' toirt a-steach na suimean airgid a bhiodh air chothrom airson prògraman agus rianachd phrògraman. Dh'fhaodadh gum biodh stòras ionmhas cho tarraingeach agus cho cinnteach glè chudromach do mhòran chompanaidhean aig an àm seo. Bu chòir cuideachd beachdachadh air tairgseachadh airson còirichean riaghlaidh na seanail craolaidh.

118. Ann an liosta de roghainnean cha bhiodh e ceart gun àite a thoirt do co-bhanntachd de chompanaidhean neo-eisimileach le cead sònraichte reachdail a dh'fhaodadh cothrom fhaighinn air seanal craolaidh neo comas riaghlaidh air pàirt de sheanal. 'S e suidheachadh gu tur annasach a bhiodh an sin ann an craoladh Bhreatainn, ach ghabhadh a dhèanamh nan robh adhbharan làidir ann airson a leithid. Beachdaichidh sinn cuideachd air comas na CCG leithid a bhuidheann a thoirt gu buil.

SMG

119. Tha e coltach gu bheil e na bheachd chumanta am measg nan Gàidheal nach eil mòran gnothaich aig SMG ri craoladh Gàidhlig tuilleadh, agus gum biodh iad air cùl a thionndadh ris buileach mura robh cead craolaidh an ITC ag ràdh gum feum iad Gàidhlig a chraoladh. Tha fianais SMG fhèin a' toirt taic don bheachd seo: `Cha ghabh an dleastanas air companaidhean marsantach Seanail 3 a bhith a' craoladh Gàidhlig aig prìomh-uair a chumail a' dol nas fhaide. Tha àite ITV ann an saoghal craolaidh na UK air atharrachadh thar nam bliadhnaichean agus tha e a-nis a' frithealadh don mhòr-mhargaidh le prògraman a tha a' tighinn ris a' mhòr-phoball agus, fad' s a tha sinn deònach gabhail ris an dleastanas a tha an cead craolaidh a' cur oirnn a thaobh roghainn agus eugsamhaileachd a lìbhrigeadh ann am prògraman air feadh nan roinnean, chanadh sinne nach e ITV an dachaidh cheart airson prògraman Gàidhlig.'

120. Tha an suidheachadh seo eadar-dhealaichte bhon phrìomh àite a ghabh Telebhisean na h-Alba agus Telebhisean Grampian mus deach an CTG a stèidheachadh agus ann am bliadhnaichean tràth na Maoin, agus tha Media Nan Eilean a' bruidhinn air an seo anns an fhianais sgrìobhte aca: `Bha companaidhean neo-eisimeileach ann a bha leagte ri prògraman Gàidhlig a dhèanamh mus deach a' Mhaoin Ghàidhlig a stèidheachadh, agus tha Telebhisean na h-Alba agus Telebhisean Grampian airidh air mòran den mholadh airson seo.'

121. Tha beachd SMG an-dràsta agus an dòigh san do dh'atharraich iad am beachd air gearain adhbharachadh bho choimhearsnachd na Gàidhlig, ach tha SMG gan dìon fhèin anns an fhianais sgrìobhte aca le bhith ag ràdh gu bheil an craoladh prìomh-uair a tha aca an-dràsta làn fhreagarrach airson àireamhan an luchd-amhairc: `An-dràsta tha sinn a' sònrachadh 52 prìomh àite do phrògraman Gàidhlig a tha a' faighinn maoineachaidh bhon CCG, sin, 64% den chraoladh prìomh-uair gu lèir againn airson nan roinnean: tha e follaiseach gu bheil seo mì-chuimseach agus nach eil ach 2% den luchd-amhairc againn a' bruidhinn Gàidhlig.'

122. A dh'aindeoin na chaidh a ràdh roimhe bha SMG a' leigeil fios san fhianais labhairt aca gu robh ùidh aca pàirt mhòr a ghabhail ann an leasachadh na seanail ùire san àm ri teachd. Gu dearbh tha luchd-obrach eòlach aca, mòran fiosrachaidh air a' mhargaidh Ghàidhlig agus Albannach agus 's e craoladair comasach a tha a' toirt seachad luach an airgid a th' unnta. Cuideachd, tha inntrigeadh dìreach aca don lìon chraolaidh, ge-brith gur e fear analogue a th' ann airson a' mhòr-chuid, agus b' urrainn dha inntrigeadh dìreach do chraoladh digiteach a chur air dòigh anns a' chompanaidh aca fhèin a' cleachdadh an luchd-obrach aca fhèin. Leis na trioblaidean ionmhais a th' aig compnaidhean ITV an ceartuair 's dòcha gum biodh SMG airson a dhol an sàs a-rithist ann an Gàidhlig le bhith a' gabhail uallach, air chùmhnant coimearsealta, mar mhanaidsear "eadar-ama" na maoin ged a tha teagamh ann gum faigheadh iad na h-uairean air an t-seanal a th' aca an dràst airson leithid a dhreuchd a choileanadh.

CCG

123. 'S e buidheann maoineachaidh a tha san CCG an-dràsta, agus mar a chaidh a luaidh gu h-àrd, chan eil ach glè bheag de dh'eòlas craolaidh aig buill a' Bhùird neo an Sgioba-gnìomha. Nam biodh an CCG gu bhith na chraoladair dh'fheumadh mòran sgilean a leasachadh, mòran a thasgadh ann am bun-structair agus dh'fheumadh a' bhuidheann tòiseachadh a-rithist agus inbhe ùr fhaighinn, ri linn a' chàirdeas a tha aca an-dràsta leis an ITC.

124. Chan eil e a' coimhead coltach gun tèid leithid a sgilean agus airgead a lorg airson an CCG a thionndadh bhon inbhe a th' aca an dràst gu dreuchd den t-seòrsa sin. Cha mhotha a b'urrainn dha tagraidh coimearsealta a dhèanamh airson craoladair eadar-ama nas lugha na gheibheadh iad ionmhas bhon taobh a-muigh, rud a bhiodh a' ciallachadh gum biodh iad ag obair mar chompanaidh neo-eisimeil, a' toirt an inbhe a th' aca an dràst gu ceann.

Buidheann Neo-eisimeileach

125. Tha na companaidhean neo-eisimeileach an Alba a tha an sàs ann an dèanamh phrògraman Gàidhlig ann an staid chugallach airson gun deach maoin na CCG a ghearradh agus gu bheil prìomhachas ga thoirt do na companaidhean craolaidh. Tha co-dhiù a dhà ann, ge-tà, leis a' chomas agus an luchd-obrach freagarrach. A thuilleadh air sin tha mòran chompanaidhean Beurla ann a tha air ùidh a nochdadh ann a bhith dèanamh phrògraman Gàidhlig bho àm gu àm. Cuideachd, dh'fhaodadh companaidhean bho dhùthchannan eile ùidh a nochdadh, gu h-àraid a' Chuimrigh, far am biodh na sgilean aca mar phàirt chudromach de thagradh sam bith.

126. Bho chionn ghoirid tha luchd-obrach bho na companaidhean riochdachaidh neo-eisimeileach air gluasad a dhèanamh gun trioblaid sam bith do phrìomh dhreuchdan riaghlaidh anns na companaidhean craolaidh agus tha a chaochladh air tachairt cuideachd. Thachair seo ann an Alba far an deach Ceannard na Gàidhlig aig Grampian gu dreuchd Ceannard Media Nan Eilean, companaidh a thòisich e mus deach e gu Grampian ach as dèidh dha a bhith na Cheannard Gàidhlig aig a' BhBC. Dh'fhaodadh cùmhnant ùr sam bith airson seanail a leasachadh daoine a thàladh bho obraichean eile, 's dòcha bho àrd ìre ann an craoladh, agus dh'fhaodadh e cùisean a ghluasad ann an craoladh na h-Alba, agus dùbhlan a thoirt don dà chompanaidh mhòr a th' ann an-dràsta.

127. 'S e am prìomh dhuilgheadas airson companaidh neo-eisimeileach ciamar a b' urrainn dhaibh ruigsinneachd a ghealltainn agus smachd a chumail air toradh aig an aon àm. Bhiodh e neònach nan robh SMG neo BBC deònach gabhail ri leithid a shuidheachadh mar a tha lagh craolaidh a seasamh an dràst agus fiù's nan robh e comasach, bhiodh duilgheadasan obrach mòr na chois. Bhiodh duilgheadasan ann cuideachd a' cumail companaidh neo-eisimeileach a' dol aig amannan an uair a tha mi-chìnnt ionmhais ann bhon a bhiodh bun ghoireasan nas lugha air chothrom aca seach craoladair stèidhichte.

BBC

128. Mar a chaidh a ràdh cheana, tha eòlas aig a' BhBC a bhith a' coimiseanadh agus a' craoladh phrògraman Gàidhlig aig na h-ìrean as àirde agus le sàr inbhe obrach. Cuideachd, tha fianais sgrìobhte agus labhairt a' BhBC a' dearbhadh an dealais a th' aca airson craoladh Gàidhlig.

129. Tha an inntrigeadh as dìriche aig a' BhBC cuideachd don lìon craolaidh agus tha an t-eòlas aca a bhith a' stiùireadh phròiseactan toinnte, cosgail gu ceann-uidhe shoirbheachail, agus tha iad mòr gu leòr gus cùisean a chumail a' dol nuair a thig amannan duilich.

130. An aghaidh sin tha buaidh làidir aig Lunnainn air obair a' BhBC agus dh'fhaodadh nach biodh ùidh acasan anns a' phròiseict seo. Cuideachd dh'fhaodadh biurocrasaidh a' BhBC bacadh a chur air companaidhean neo-eisimeileach a tha a' faireachdainn gu tric nach eil uiread cothroim aca 's a tha aig luchd-obrach a' BhBC fhèin. Tha am BBC cuideachd air a bhith buailteach buidhnean eile a chur a dh'aon taobh nuair a tha iad a' cruthachadh poileasaidh deasachaidh agus feumaidh iad dearbhadh gun gabh iad suim air beachdan bhuidhnean eile ann an iomairtean ùra sam bith.

131. As dèidh beachdachadh air na chaidh a ràdh gu h-àrd, dhiùltadh a' Chomataidh modail na CCG agus bhiodh sinn teagmhach mu dheidhinn companaidh riochdachaidh neo-eisimeileach a th' ann mar-thà a chleachdadh, ged a dh'fhaodadh gun gabhadh cùisean obrachadh gu soirbheachail le companaidh ùr neo le co-bhanntachd. Anns na beagan bhliadhnaichean a chaidh seachad chan eil SMG air dealas a nochdadh airson telebhisean na Gàidhlig ach cha chuireadh sinn cùl riubha fhad's a bhiodh barantais ann a thaobh coimiseanadh, àite nan neo-eisimeilich agus leasachadh bun-structair - barantais ris am feumadh am BBC gabhail cuideachd. Aig an ìre seo matha b' fheàrr leinn nan gabhadh fear dheth na craoladairean a tha an Alba cheana an t-uallach eadar-ama seo, ach air taobh a-staigh chrìochan cùmhnantaichte. Bhiodh an craoladair seo an uairsin a ruidh na "Seanail".

132. Tha a' Chomataidh ag aithneachadh gum biodh feum air Prìomh Reachdas bho Westminster airson na h-atharrachaidhean gu h-àrd a dhèanamh, gus craoladair eadar-ama a chruthachadh agus am modail sin a chleachdadh mar bhunait airson adhartas gu ruige Seanal Ghàidhlig. Tha a' Chomataidh mothachail gu bheil Bile Conaltraidh ga thoirt a-steach aig Westminster san ath sheisean agus tha sinn a moladh gum bu chòir dhan fheadhainn air a bheil uallach airson a' Bhile sin beachdachadh air na h-atharrachaidhean seo.

Àite suidheachaidh a' Chraoladair Eadar-ama agus na Seanail Ghàidhlig

133. Bha grunn den luchd-fianais den bheachd gum bu chòir seanail ùr dhigiteach sam bith a shuidheachadh air a' Ghàidhealtachd agus na h-Eileanan: cha robh Bill Howat, bho Chomhairle nan Eilean Siar, na aonar nuair a thuirt e ris a' Chomataidh ann an Steòrnabhagh: `Tha a' Chomhairle agamsa den bheachd - agus tha mise ag aontachadh oir tha eòlas phearsanta agam air - ma tha seanail gu bhith againn a chumas a' chànan beò, feumar a suidheachadh ann an àite far am bi i na pàirt de chultar an t-sluaigh bho latha gu latha.'¹³

134. Ach, bha beachd eile aig BBC Alba: `Leis a h-uile urram, anns an t-saoghal craobh-sgaoilidh a tha ri teachd, tha mi a' smaoineachadh gu bheil e caran sean-fhasanta a bhith a' smaoineachadh air ionad às am feum craobh-sgaoileadh a bhith a' tighinn.' Donalda NicFhionghuin, BBC Alba¹⁴

135. Bha fianais BBC Alba airson eadar-dhealachadh a dhèanamh eadar an t-àite far am bi ùghdarras agus an t-àite far am bi an teicneòlas airson na prògraman a chur a-mach, airson gu bheil feum air ionad teicnigeach foghainteach agus dh'fhaodadh seo a thogail ri taobh nan goireasan a th' ann mar thà ann am meadhan na h-Alba. Tha seo na thaisbeanadh eile air cho feumail 's a bhiodh e craoladair a th' ann mar-thà a chleachdadh aig am biodh na goireasan craolaidh freagarrach ach a b'urrainn a bhith sùbailte mu dheidhinn far an robh luchd-giollachd agus luchd-rianachd nam prògraman stèidhichte.

136. Chuir grunn fianais sìos air cleachdadh na CCG a bhith a' cumail nan goireasan gu lèir ann an Steòrnabhagh, leithid Kirk Jones bho PACT a thuirt : `Tha iad [an CCG] air togalach a ghabhail air mhàl bho chionn ghoirid air Rathad Shìophoirt ann an Steòrnabhagh agus tha e coltach gum feum luchd-giollachd phrògraman aontachadh na goireasan seo a chleachdadh ma tha iad dol a dh'fhaighinn cuid de chùmhnantan maoineachaidh. [...]Tha sin mì-fhortanach, oir tha cuid de na companaidhean riochdachaidh againne nach eil stèidhichte ann an Steòrnabhagh. Tha siostam den leithid seo a' dol an aghaidh co-fharpais, oir tha bacaidhean ionmhais air companaidhean airson gum feum iad na goireasan sin a chleachdadh neo airson nach eil e coltach gun coisinn iad an coimisean.' Kirk Jones, Co-bhanntachd nan Riochdairean Fiolm agus Telebhisean, Alba <sup>15</sup> col 2476. Ach tha iomagain ann cuideachd ma thèid giollachd phrògraman a stèidheachadh air taobh a-muigh na Gàidhealtachd gun tèid barrachd dhaoine òga a tharraing a-mach às an sgìre: `An àite nan companaidhean mòra mar SMG agus am BBC a' dèanamh mòran dhan a sin air falbh bho na h-eileanan againn, ach gidheadh a tha crochadh air na Gàidheil a dh'fhalbhas às na h-eileanan a tha seo airson na dreuchdan a tha sin a lìonadh, mhiannaicheadh sinne barrachd de na dreuchdan sin a bhith anns na h-eileanan againn fhèin.' Domhnall MacAoidh, Comhairle nan Eilean Siar¹⁶

137. Tha sinn a' tuigsinn an teas a tha an deasbad seo a' togail ach chan eil sinn a' smaoineachadh gur e argamaid fhìor a th' ann. Airson luach an airgid fhaighinn bhon mhaoin phoblach a chaitheas an CCG feumar a chosg anns gach pàirt den Ghàidhealtachd agus ann am meadhan na h-Alba. Bu chòir do bhuidheann ùr sam bith a tha a' ruith chùisean san eadar-ama neo na seanail aig a' cheann-thall dèanamh cinnteach nach biodh cus co-chruinneachadh ionmhais ann an Steòrnabhagh neo an àite sam bith eile agus bu chòir dhan an CCG stad a chur air a' chleachdadh seo. Tha sinn gu làidir air taobh nan daoine a tha ag ràdh gum biodh e ceàrr maoin a chaitheamh air 'prìomh oifis' seanail mòr a thogail, agus dèanamh phrògraman a chur an dara taobh, agus gum biodh e cheart cho ceàrr airgead a dhìol air 'baile mheadhanan' na CCG ann an aon àite a-mhàin. 'S e Steòrnabhagh aon de na h-àiteachan as motha agus as dripeil sa Ghaidhealtachd, agus mar sin bidh àite mòr aige ann an craoladh na Gàidhlig an-dràst agus san àm ri teachd, agus feumaidh a' mhòr-chuid den stuth tighinn às a' Ghaidhealtachd, ach 's e aon de shochairean na linne dhigitich gun gabh prògraman an dèanamh bho iomadh àite air a' Ghaidhealtachd agus na h-Eileanan agus àiteachan eile.

138. Tha sinne a' co-dhùnadh, airson adhbharan teicnigeach, agus airson dèanamh cinnteach nach tèid airgead a thoirt bho phrògraman gu togail bun-structair, gu bheil e coltach gur e meadhan na h-Alba an t-àite as fheàrr airson ionad-craolaidh teicnigeach craoladh Gàidhlig, mar phàirt de dh'ionad-craolaidh a th' ann mar-thà. Ach feumaidh riaghladh deatamach seanal agus buidheann eadar-ama sam bith, a bhith stèidhichte agus ag obair bho chridhe na Gaidhealtachd.

CAIBIDEAL 5: GEARR-CHUNNTAS, CO-DHÙNAIDHEAN AGUS MOLAIDHEAN

139. Tha làn cho-dhùnaidhean agus molaidhean na Comataidh air an liostadh gu h-ìosal mar a chaidh an toirt seachad san aithisg. Mar gheàrr-chunntas ge-tà tha a' Chomataidh a creidsinn:

· Gu bheil an CCG agus an fheadhainn a mhaoinich iad air buaidh làidir chultarach, shòisealta agus eaconamach a thoirt air Gàidhlig agus craoladh anns na deich bliadhna a chaidh.

· Gu bheil laigsichean ann an dràst a thaobh leasachadh, prìomhachas obrach agus innleachd iomlan ris am feumar dèiligeadh.

· Gu bheil grunn chùisean obrach nan adhbhar uallaich. Tha grunn fhianaisean air mothachadh dhan duilgheadas sa chàirdeas eadar an stiùiriche agus buidhnean co-cheangailte. Feumaidh an Cathraiche agus am Bòrd ùr dèiligeadh ris an seo gu grad.

· Bha dragh air fianaisean eile mun chuideam a bha an CCG a' cur air cleachdadh Taigh Shìophpoirt. Feumaidh an Cathraiche agus am Bòrd ùr dèiligeadh ris an seo gu grad cuideachd.

· Tha a' phrìomh laigse san structair a th' ann an-dràst ri fhaighinn anns an dealachadh eadar coimiseanadh agus maoineachadh agus 's e laigse a tha seo ris am feumar dèiligeadh sa mhionaid ma tha tasgadh de phrògraman gu bhith air a chruinneachadh airson Seanal Gàidhlig a stèidheachadh.

· Tha feum air buidheann eadar-ama gus togail air obair na CCG agus ceumannan iomchaidh a ghabhail thairis air ùine gus seanal a stèidheachadh.

· Bidh feum air Prìomh Reachdas aig Westminster airson na h-atharrachaidhean seo agus bu chòir dhan fheadhainn air a bheil uallach airson a' Bhile Conaltraidh a tha air fàire beachdachadh orra.

· Bu chòir beachdachadh air tairgseachadh coimearsealta airson dreuchd a' chraoladair eadar-ama mar roghainn, agus 's dòcha gum biodh seo mar phàirt chudromach dhen chùmhnant gus an t-seanal a ruidh aig a' cheann-thall.

· Bu chòir làn sheanal Gàidhlig ('s dòcha le cuid de phrògraman cultarach eile) a bhith mar amas aig a' cheann-thall.

Co-dhùnaidhean agus Molaidhean.